Skllavëria tek ilirët

Shqipe

Në bazë të këtyre të dhënave, e kemi lehtë të përfytyrojmë rendin shoqëror të shteteve ilire të asaj kohe. Në Iliri nuk kishte skllever, ose e shumta mund të kishte fare pak helenë ose romakë, që aty-këtu ziheshin robër nga piratët. Në bazë të numrit të këtyre "prospelatëve" dhe "dullëve" lirisht mund të themi se ata nuk ishin skllevër, sepse për të mbajtur të nënshtruar një numër kaq të madh skllevërish, duhej edhe një ushtri masive. Ndërsa duke pasur parasysh pozitën e tyre në shoqëri, del se ata ishin thjesht nënshtetas që kontribonin për shtetin sa me shërbim ushtarak, sa me pagimin e një rente në prodhim.
Sigurisht shtresëzimi shoqëror ekzistonte, psh ishin krijuar qytetet e bashkë me këtë edhe shtresa qytetare. Pastaj aftësitë ushtarake të ilirëve, duhen parë si rezultat i ngritjes së një kaste, që ishin të lindur për shpatë dhe stërviteshin për një kohë të gjatë në këtë drejtim. Mirëpo rendi ekonomik-shoqëror nuk ngjan aspak me atë të romakëve dhe helenëve që ishte tipik skllavopronar. Tek përshkrimi që u bëhet dardanëve, ngjan sikur ai "despotes" të jetë prisi luftarak i një fisi (pjesë përbërëse e mbretërisë) që u printe në luftë djelmnisë "me njëmijë a më shumë" ushtarë që autori i përmend gabimisht si "dullos". Pak sa e pabesueshme që një skllavopronar t'i detyronte 1000 skllevër që të luftonin për interes të tij, kur ata në këtë rast shumë lehtë mund të bënin kryengritje madje të sukseshme.

Shqipe

Ndoshta ndarja është bërë duke marrë për kriter mundësinë për t'u armatosur por edhe aftësitë luftarake të secilit individ. Kush ishte më i shkathët në luftë hynte në përbërjen e njësiteve të armatosur rëndë (hoplit), që në rastin e Dardanisë kemi falangën me 8000 ushtarë. Këta e kishin luftën profesion kryesor e ndoshta të vetmin. Pjesa tjetër e popullësisë që merrej me bujqësi, ushtrinë e kishte profesion të dytë. Të ndarë në fise vinin në luftë vetëm në raste lufte të prirë nga prijësit.

Ky sistem ka qenë i përhapur në shumë shtete ilire-helene, Dardani, Iliri, Epir, Maqedoni, Thesali, Spartë etj. Është interesant atë që cek Plutarku se Likurgu hoqi të gjitha zejet e panevojshme, ndërsa orenditë shtëpiake madje edhe vetë shtëpitë bëheshin nga duart e spartanëve, që nënkupton mos-ekzistencën absolute të skllevërve.

vlug

Kjo nuk është për tu anashkaluar si hipotezë, sepse nëse liburnët kishin "skllevër" dhe njëkohësisht largoheshin në det duke i lënë gra e fëmijë me këta "skllevër", atëherë ose linin burra të armatosur për t'i ruajtur duke ulur kështu numrin e burrave që dilnin në det, ose këta "skllevër" nuk kanë qenë vërtet "skllevër", por burra të paaftë për të mbajtur shpatë. Ndoshta.

49572

Ngatërresat terminologjike në filologjinë e lashtë janë shkencë më vete. Kjo vihet re dhe në emërtimet e strukturës apo hierarkive të popujve të tjerë që bënin qoftë grekët, qoftë romakët. Psh kur jepej ndërtimi shoqëror i një vendi jogrek, nuk përmendeshin emërtimet vendase për këtë strukturë, por emërtimi grek (ose romak sipas autorit që rrëfen). Por nqs ushtarin ilir (që mbante ushtë) ti e quaje hoplit (armëtar), do të thotë që po barazoje a zëvendësoje pa të drejtë një term vendas me një term të njohur për lexuesin e greqishtes, por që i ke hequr tash të gjitha veçoritë e ushtarit dhe e ke barazuar me hoplitin grek. Ka problem ngjyrim/nënkuptim/konotacioni. E njëjta ndodh me tërë terminologjinë politiko-ushtarako-ekonomike të kohës. Kur një i huaj përshkruante tokat ilire, i jepte vend e pa vend emërtime greke strukturës ilire, duke quajtur e zëmë, vllazninë, amfiktioni, vllaminë, eteri, ushtarin, hoplit, punëtorin, dul, etj. etj. Kjo, siç vihet re, zhvesh tërë karakterin vendor të asaj që përshkruhet dhe duket sikur struktura është e huazuar nga greku, kur në fakt nuk është, thjesht terminologjia e autorit përkthyes është për lesh.

Pra nqs ti e quaje punëtorin a bujkun etj., dul-os atëherë ishe duke zhveshur kuptimin burimor dhe ishe duke e veshur me kuptimin e ngarkuar të fjalës greke dul-os. Madje këtu mund të ketë problem dhe brenda greqishtes. Nqs ilotët në kohën e spartanëve a lakonëve ishin thjesht punëtorët me mëditje (të cilët nuk kishin të drejtë vote e vendimi në pleqësi sepse nuk kishin fuqi ushtarake për të pasur të drejtë vote e vendimi), atëherë konceptohen në njëfarë mënyre si të varur nga kasta ushtarake (hoplitët), por kjo sdmth se fjala ilot apo dul ka kuptimin e skllavit siç kjo fjalë do të përdorej shekuj më vonë, nga të tjerë njerëz, a për të tjerë njerëz, a në të tjera troje, e për të tjera troje. Psh. romakë, afrikanë, sllavë, sirianë, Afrikë, Azi, etj.

Një këndvështrim i çështjes është pra keqpërdorimi terminologjik. Diçka si çështja e kryqëzimit që do të thoshte vuajtje a mjerim, a fatkeqësi, a shpim në hu e që në kohë të Bizantit u bë kot më kot si ngulje në kryq sepse kishte ndodhur një ndryshim leksikologjik i fjalëve crux dhe staur-os, dhe kur kryqëzimi u bë ngulje në kryq, gjithë ngjarjet e mëparshme të lashtësisë që ishin thjesht vuajte a shpim në hu filluan tash të lexoheshin si ngulje në kryq. Shtrembërim qoftë prej pakujdesie, qoftë prej injorance, qoftë dhe i qëllimshëm në disa raste. Ky është problemi nr. 1 i pedantizmit greko-romako-etj. dhe që nuk adresohet kurrë dhe që SHPIK probleme e situata të paqena.