1923: Traktati i Lozanës

vlug · 13.7.2007, 22:21

Shkrimi më poshtë është pjesë e punimit të Nertila Hodos, me titull "Familja Dino". Traktati Lozanës bën fjalë për shpërnguljen me dhunë të popullsisë çame nga shteti grek, maskuar me "shkëmbimin" e popullsive me shtetin turk.

Citim:

Gjendja e popullsisë çame në Greqi po keqësohej çdo ditë edhe më shumë. Konferenca e Paqes e vitit 1919 nuk solli rezultatet e shumë pritura nga popullsia shqiptare. Kjo Konferencë veniti përfundimisht ëndrrën e shqiptarëve, duke sanksionuar vendimet e Konferencës së Ambasadorëve të vitit 1913. Presioni, dhuna dhe terrori të ushtruara ndaj popullsisë shqiptare, të mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë, gjatë këtyre viteve qe rritur edhe më shumë. Viti 1923 në historinë e krahinës së Çamërisë shënon fazën e dytë të shpërnguljes dhe të shpronësimit masiv të popullsisë myslimane shqiptare.

Në janar të 1923 midis qeverisë greke dhe asaj turke u nënshkrua Traktati i Lozanës, i cili përfshinte shkëmbimin e popullsisë turke me atë greke midis këtyre dy shteteve. Qeveria shqiptare, e shqetësuar se në këtë këmbim mund të përfshihej edhe popullsia shqiptare myslimane e Greqisë, kërkoi mos përfshirjen e tyre në këtë proces.¹ Nën presionin e qeverisë shqiptare dhe qeverive ndërkombëtare, qeveria greke u detyrua të pranonte se çamët myslimanë, megjithëse qenë një fe me turqit, nuk ishin turq, ndaj Greqia nuk do t’i përfshinte në shkëmbim myslimanët me origjinë shqiptare.2 Edhe pse qeveria greke bëri një deklaratë të tillë ajo nuk e zbatoj atë. Duke qenë nën vëzhgimin e qeverise shqiptare dhe ndërkombëtarëve, ajo filloj të kryente një shpërngulje të “pa zhurmshme” duke e paraqitur atë si “vullnetare”, ndërkohë që në terren përdorte të gjitha mjetet për ta detyruar popullsinë shqiptare të shpërngulej.³

Në një situatë të tillë presioni dhe dhune Ali Dino, nipi i Abedin Pashë Dinos, ish deputet i Prevezës, në një letër që i drejtonte kryeministrit të Greqisë më 16 tetor 1923 nga Korfuzi, shprehte shqetësimin dhe frikën e tij e të popullsisë çame myslimane, se ajo mund të përfshihej në shpërnguljet midis popullsisë turke dhe asaj greke duke u gjykuar vetëm nga besim fetar. Kështu ata mund të detyroheshin të lëshonin shtëpitë e pronat e tyre, të cilat u përkisnin me breza të tërë, sa që nuk mbahej më mend: “Bashkë atdhetarët e mijë, të cilët prej vjetëve që s’mbahen mend, janë banorë autoktonë të Epirit dhe nuk kanë asnjë ndryshim prej popullsive të tjera të tij, veçse nga feja do të pësonin një goditje të rëndë po të ç’kuleshin prej atdheut të tyre”.⁴ Më tej në letrën e tij ai vazhdonte: “Shqiptarët e Epirit, nënshtetasit Grekë nuk duhet të përmblidhen në popullsitë që janë për t’u ç’këmbyer, gjersa marrëveshja e nënshkruar në Lozanë midis Turqisë dhe Greqisë nuk mund tu përkasë, po të këqyret logjikisht, përveçse grekët orthodhoksë nënshtetas Otomanë dhe Turqit Muhamedanë nënshtetas Grekë”.⁵

Duke ndjekur për së afërmi dhunën e presionin e ushtruar nga ushtria greke, anëtarët e familjes Dino do të jenë shumë aktiv duke protestuar jo vetëm pranë qeverisë greke, por edhe pranë asaj shqiptare e ndërkombëtare, herë për tu lutur për ndërhyrje e herë për të tërhequr vëmendjen për lejimin e ndjekjes së një politike dhunuese e terrori nga ana e qeverisë greke ndaj kësaj popullsie.

Një pjesëtarë tjetër i kësaj familje është edhe Xhemil Dino, djali i Hysen Pashë Dinos, i cili shquhet si një nga diplomatët më të zot të qeverisë së Zogut. Gjatë qeverisë së Zogut, Xhemil Dino qe ambasadorë i Shqipërisë në Romë, Athinë, Parisë etj.⁶ Përveçse se si një diplomat i zoti ai njihej dhe për lidhjet e ngushta familjare që kishte me Ahmet Zogun. Pasi Zogu prishi fejesën e tij me të bijën e Shefqet Vërlacit, Behije Vërlaci, Xhemil Dino u martua me të, i cili nga ana e tij kishte qenë i fejuar me Myzeje Zogun, njërën nga motrat e Ahmet Zogut.⁷ Gjatë pushtimit italian të Shqipërisë duke përfituar nga kjo krushqi me Vërlacin, në qeverinë e krijuar prej këtij të fundit Xhemil Dino do të caktohej në postin e ministrit të Jashtëm.⁸

Për raportet e mira që ai kishte me qeverinë Italiane, Bernd Fischer, e cilëson si një italo - filë të zjarrtë.⁹ Pavarësisht bindjeve ideologjike, gjatë veprimtarisë së tij si diplomat i qeverisë së Zogut, ai do të mbrojë me vendosmëri popullsinë çame dhe do të ngre zërin te qeveritë ndërkombëtare duke kërkuar me ngulm ndërhyrjen e tyre për shpëtimin e kësaj popullsie. Më 8 nëntor 1923, si përfaqësues i delegates shqiptare në Parisë, ai i drejtohet Raymond Poincares, kryetar i Këshillit dhe ministër i Punëve të Jashtme francez, ku kërkon ndërhyrjen e këtij të fundit pranë qeverisë së Athinës për të siguruar mbrojtjen e të drejtat e shqiptarëve me banim në Greqi, duke kërkuar përjashtimin e tyre nga këmbimi i popullsive myslimane dhe garantimin e pasurive të tyre.¹⁰

Në këto kushte falë presionit të popullsisë çame e të qeverisë shqiptare në mars 1924 Komisioni Miks, i ngarkuar nga Lidhja e Kombeve, deklaroi se shtetasit grekë me origjinë shqiptare, veçanërisht ata të Epirit, do të përjashtoheshin nga shkëmbimi.¹¹ Pavarësisht këtyre deklarimeve nga ndërkombëtarët shkëmbimi i çamëve mysliman nuk u ndërpre. Më 24 nëntor Ali Dino nga Athina i drejtonte gjeneralit De Lara, kryetar i Komisionit të Mikst për këmbimin e popullsive greko – turke, një kërkesë për përmirësimin e gjendjes së vështirë të popullsisë çame, për njohjen e kërkesave të tyre që të mos përfshiheshin në këmbim si dhe për kthimin e pronave dhe të drejtave të tyre:

“ ...Fatkeqësisht qeveria greke jep përshtypjen se nuk i njeh ose u shmanget zotimeve të marra nga përfaqësuesit e saj në Lozanë, përderisa ajo vazhdon, si edhe në të kaluarën, t’i ngatërrojë shqiptarët muhamedanë, subjekte greke, me turqit e këmbyeshëm të Maqedonisë dhe nuk u lejonin atyre as të shesin, as të hipotekojnë, as të japin me qera, as të mbjellin lirisht pronat e tyre...”.¹²

____________________
^{1. Beqir Meta, Tensioni Greko – Shqiptar (1939 – 1949), Geer: Tiranë, 2002, fq 135.

2. Hajredin Isufi, “Politika e shtetit grek për dëbimin e popullsisë çame në vitet 1914 – 1928 dhe qëndresa shqiptare”, “Studime Historike”, nr 1 – 4, Instituti i Historisë, Tiranë, 1993, fq 65.

3. Po aty.

4 .Kaliopi Naska, Dokumente për Çamërinë 1912 – 1939, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, Tiranë, Dituria, 1999, fq 127.

5.Po aty.

6.Ahmet Mehmeti, Abedin Dino, Onufri: Tiranë, 1998, fq 77.

7. Eqerm bej Vlora, Kujtime, Shtëpia e librit dhe komunikimit: Tiranë, 2003, fq 507.

8.Bernd J. Fischer, Shqipëria gjatë luftës, 1939 – 1945, Çabej: Tiranë, 2004, fq 66.

9.Bernd Fischer, Mbreti Zog dhe përpjekja për stabilitet në Shqipëri, Çabej: Tiranë, 1996, fq110.

10. Po aty, fq 145.

11Isufi, Vep. Përm, fq 67.

12.Kaliopi Naska, Dokumente për Çamërinë 1912 – 1939, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, Tiranë, Dituria, 1999, fq 156 – 159.}

vlug · 13.7.2007, 22:25

Citim:

Qeveria Shqiptare ankesat e veta për vuajtjet e popullsisë shqiptare në Çamëri ua transmetonte edhe qeverive ndërkombëtare. Një ndër diplomatët shqiptar më aktiv lidhur me këtë çështje qe diplomati çam Xhemil Dino. Si ministër Fuqiplotë i Legatës shqiptare në Parisë ai informonte qeverinë shqiptare për çdo takim të tij që lidhej me fatin e popullsisë çame në Greqi. Në raportin e dërguar më 30 nëntor 1923 nga Parisi, ministritë të Punëve të Jashtme në Tiranë, Pandeli Evangjelit, ai e informonte për përçapjet e tij pranë Parlamentit dhe Qeverisë franceze për mbrojtjen e pakicës shqiptare në Greqi.¹³

Në një letër njoftim tjetër, të datës 4 dhjetor 1923 po nga Parisi, drejtuar këtë herë kryetarit të Këshillit të Ministrave, Ahmet Zogut, e informonte për përpjekjet kolektive të Fuqive të Mëdha pranë qeverisë greke, por që nuk rezultuan të suksesshme pasi Ministri i Anglisë në Athinë si kishte marrë udhëzimet nga qeveria e tij.¹⁴ Në raportin e datës 1 prill 1924 pasi informon ministrin e Punëve të Jashtme në Tiranë, Iljaz Vrionin, rreth takimit të tij me Clinchantin, nëndrejtor për Azinë në Ministrinë e Punëve të Jashtme francez dhe me Bargetonin, eksperti i parë francezë në Konferencën e Lozanës, Xhemil Dino e vinte në dijeni për propozimin e këtyre të fundit: “...meqë Lidhja e Kombeve ishte e pafuqishme për të sheshuar mosmarrëveshjet në favor të Shqipërisë, me qëllim që të mënjanohej çdo fërkim, të hyej në bisedime me qeverinë e Athinës, për një këmbim të detyruar ndërmjet myslimanëve shqiptarë të Greqisë dhe greqisht folësve të Shqipërisë...”¹⁵

Nga ky raport kuptohet jo vetëm përpjekjet e qeverisë shqiptare për ndalimin e shpërnguljes së detyrueshme të popullsisë çame për në Turqi, por edhe angazhimin e qeverive ndërkombëtare për gjetjen e një zgjidhjeje, edhe pse jo ajo e duhura.Pavarësisht premtimeve e deklaratave të qeverisë greke për mos përfshirjen e popullsisë çame myslimane në shpërnguljet, shpronësimin dhe zhvendosjen e tyre për në Anadoll, ajo nuk vepronte kështu. Nisur nga kjo, Ali Dino më 7 qershor 1924, nga Athina i dërgon Widdingut, kryetar i Komisionit Mikst, një raport të hollësishëm mbi kriteret bazë për përcaktimin e kombësisë së banorëve të Çamërisë.¹⁶

Duke u mbështetur mbi kriteret bazë që janë si raca, feja, ndërgjegjja kombëtare, gjuha, doket e zakonet,etj, për përcaktimin e kombësisë së një popullsie, ai bënë një arsyetim mjaftë të qartë e të saktë ku vërteton me fakte historike e shkencore kombësinë shqiptare të popullsisë çame në Greqi dhe mos ekzistencën e asnjë lidhje të saj me kombësinë turke, duke e përjashtuar atë përfundimisht nga shpërnguljet për në Anadoll.

Pavarësisht protestave që vinin si nga përfaqësues të popullsisë çame dhe nga qeveria e diplomatët shqiptar nëpër Evropë, qarqet qeveritare greke nuk reshtën së vepruari kundër kësaj popullsie. Duke rënë në ujdi me palën turke, Ankaraja, e cila në shtator të 1924 ishte deklaruar kundër vendosjes së çamëve në Turqi, nën presionin e Athinës ajo u thye, dhe në 6 korrik 1925, i deklaroj qeverisës greke se pranonte t’i vendoste 5000 çamë në Turqi.¹⁷ Qeveria greke me këtë marrëveshje pranonte hapur se shkëmbimi do të kryhej me popullsinë çame me nënshtetësi greke.

Në mars të vitit 1926 qeveria greke deklaroj zyrtarisht se shkëmbimi i popullsisë myslimane kishte përfunduar, dhe çamët myslimanë të Greqisë do të konsideroheshin shqiptarë.¹⁸ Edhe pse zyrtarisht ky shkëmbimi i popullsisë kishte përfunduar qeveria greke vazhdonte të përdorte një sërë masash shtrënguese ndaj kësaj popullsie. Rekrutët shqiptarë, që ndodheshin në shërbim ushtarak, përdoreshin si robër lufte. Në Çamëri funksiononin formalisht vetëm shkollat greke, duke mos lejuar hapjen e asnjë shkolle shqipe deri në 1937. Anëtarët e komunave e të bashkive emëroheshin nga pushteti qendror dhe pjesa më dërmuese e tyre qe greke. Çamët e përjashtuar nga shkëmbimi nuk qenë të lirë të dispononin pasuritë e tyre. Nuk lejohej literatura shqiptare si dhe pjesëmarrja e kësaj popullsie në jetën publike.¹⁹ Kjo gjendje kaq e rëndë e popullsisë shqiptare në Çamëri vazhdoi të ishte e tensionuar deri në vitin 1940.²⁰

Gjatë kësaj periudhe një rol të rëndësishëm në “njohjen” e kësaj politike ekspansioniste që shtetit grekë ndiqte kanë luajtur edhe anëtarët e Familjes Dino, të cilët me përkushtim e vendosmëri kanë luftuar me anë të diplomacisë që të gjendej zgjidhja më e përshtatshme për popullsinë çame. Për veprimtarinë e tij në mbrojtje të kësaj popullsie nga dhuna dhe terrori i ushtruar prej autoriteteve greke, Ali Dino do të etiketohej nga qarqet qeveritare greke si një propagandistë i politikës shqiptare.²¹ Përcaktime negative për figurën e Ali Dions nuk ka vetëm nga qeveria greke, por edhe nga disa personalitete shqiptare.

Kështu në një kërkesë që Lec Kurti, i ngarkuar me punë në delegatën shqiptare në Athinë, i dërgon qeverisë shqiptare më 12 korrik 1929, për mbështetje financiare të delegacionit çam që do të shkonte në Gjenevë, ai shprehej se qe kundër përfshirjes së Ali Dinos në këtë delegacion, pasi ai shpesh herë qe shprehur kundër figurës së mbretit shqiptar dhe për kombësi të tij ai shfaqte gjithmonë atë turke, kështu grekët në takimin e Gjenevës do të kishin një mbështetje, që vinte nga kryetari i delegacionit të Çamërisë.22 Pavarësisht nga etiketimet jo atdhetare që qarqet greke e disa qarqe shqiptare i kanë bërë figurës së Ali Dinos, me veprimtarinë e tij diplomatike ai tregon se qe një mbrojtës i të drejtave të popullsisë çame, duke e kryer këtë jo vetëm në parlamentin grekë por edhe jashtë tij. Një politikë e tillë ndiqej për të futur përçarjen popullsisë shqiptare të Çamërisë dhe veçanti ndaj intelektualëve e patriotëve, siç qe edhe Ali Dino.

_____________________
^{13. Naska, Vep. Përm. 163 – 164.

14. Po aty, fq 166.

15. Po aty, fq 254.

16. Po aty, fq 300 – 305.

17. Isufi, Vep. Përm. fq 73.

18. Fatmira Rama, “Traktati i Lozanës, shpërnguljet dhe shpronësimi (1923 – 1926)”, “Çështja çame dhe integrimi evropian”, Instituti i Studimeve për Çamërinë, Tiranë, Arbëria, 2005, fq 57.

19. Meta, Vep. Përm. fq 143.

20. Hasan Minga, Çamëria vështrim historik, Tiranë, 2006, fq 141.

21. Po aty, 314.

22. Po aty, fq 593.}

Përdorimi i çështjes
Shfaq pamjen për shtyp Dërgoje faqen me postë
Paraqitja
Vijore E ndërthurur E shkallëzuar