Mė poshtė po zbėrthej disa fragmente nga dy dokumente mesjetarė tė cilėt flasin pėr arbėrit mesjetarė, sidomos pėr pėrkatėsinė e tyre fetare. Citimet janė marrė nga:
Burime tė zgjedhura pėr historinė e Shqipėrisė, vėll. II, shek. VII-XV. Shpjegim pėr ndėrtimin e dokumentave. Fillon me titullin, qė nė shumicėn e rasteve i ėshtė vėnė nga pėrgatitėsit e vėllimit nė shqip, vijon viti se kur ka ndodhur/ėshtė shkruar ngjarja, emri i fondit/dosjes se ku ndodhet dokumenti dhe mė pas gjuha e pėrdorur. Citim:
D1: Arbėria sipas pėrshkrimit tė njė udhėtari anonim, 1308
(O. GORKA, Anonymi Descriptio Europae Orientalis, f. 25-29. Origjinali latinisht)
...njerėzit e kėtyre provincave nuk lėvizin nga njėri vend nė tjetrin, sikurse arbėreshėt e lartėpėrmendur (pėrshkruesi dallon dy krahina tė veēanta tė banuara me arbėr), por kanė banesa tė qėndrueshme dhe qyteza, dhe nuk janė as thjesht katolikė, as thjeshtė skizmatikė (ortodoksė). Sikurse tė ishte kush qė tu parashtronte (predikonte) fjalėn e perėndisė, do tė bėheshin thjeshtė katolikė, se prej natyre i duan latinėt...
|
Ėshtė shek. i XIV-tė dhe nė Arbėri ka vende ku krishtėrimi nuk ka depėrtuar ende, por si duket udhėtari (tregtar, mundet dhe prift) propozon predikimin...
Qė kėta arbėr nuk ishin tė krishterė e shpjegon vetė udhėtari, kur thotė se nuk janė thjeshtė katolikė, as thjeshtė skizmatikė dhe se duhet tė predikohet pėr t'i kthyer nė thjesht katolikė, fjala "thjesht" nuk nėnkupton, pra, qė kėta arbėr ishin besimtarė tė krishterė jo praktikantė, por qė ishin jo tė krishterė (skizmatikė jo e jo).
Qė kėta mė lehtė mund tė konvertoheshin nė katolikė sepse kishin latinėt mė pėr zemėr do ta sqarojmė mė poshtė me dokumentin tjetėr.
Kryepeshkopi numėron lehtėsitė nė rast pushtimi tė Arbėrisė, njėra sipas tij ėshtė prania e dy kombeve, njėri i latinėve dhe tjetri i arbėrve.
Citim:
D2: Nga relacioni i kryepeshkopit tė Tivarit Guljelm Adam drejtuar dukės sė Burgonjės Filipit tė VII Valua, 1332
(MONUMENTIS POUR LHISTOIRE DES PROVINCE DE NAMUR, vėll. IV, f. 293-298. Origj. latinisht. Pėrkthyer nga frengjishtja.)
...njėri i arbėreshėve dhe tjetri i latinėve, qė janė tė dy nė besėn, nėn urdhėresėn dhe bindjen e kishės sė Romės...
(...)
Latinėt kanė 6 qytete e po aq peshkopė. I pari ka emėr Tivari (Antibari) qė ėshtė kryepeshkopatė, pastaj Kotorri (Katare), Ulqini (Dulcedine), Shasi (Suacinese), Shkodra (Scutari) dhe Drishti (Drivaste), nė kėto qytete nuk banojnė veēse latinė...
(...)
...ka arbėreshė, tė cilėt kanė 4 qytete domethėnė Pulti i madh, (Polati i madh) e Pulti i vogėl (Polati i vogėl), Sapa (Sabbate) dhe Arbėria (Albania)...
|
E vetmja gjė "latine" e gjashtė qyteteve tė para qė numėron peshkopi, ėshtė pėrkthimi latinisht qė i bėn ai. Asnjėherė kėto qytete nuk janė banuar nga "latinė"; mundet qė nė qytet tė ketė jetuar ndonjė tregtar venedikas apo raguzian, por qė tė ketė pasur nė numėr aq tė madh sa dhe flet kryepeshkopi, kjo ėshtė e pamundur, sidomos kur thotė se ka njė qytet "Arbėri" (ėshtė e kotė tė flitet pėr pėrkatėsinė e Shkodrės apo Ulqinit, Tivarit e Kotorrit).
Arsyeja e kėtij shtrembėrimi nga ana e klerikut ishte tė bindte dukėn francez qė:
Citim:
|
...secili prej tyre do tė konsakronte duart nė gjakun e sllavėve, po tė shihnin ndonjė princ tė nisur nga Franca qė do tė vinte tek ata dhe do ta bėnin udhėheqėsin dhe komandantin e luftės kundėr sllavėve...
|
Kėtė konsakrim, kryepeshkopi nuk kishte si ta dinte sepse nuk kishte dalė kurrė nga Tivari, as edhe njė herė tė paktėn drejt mestokės arbėreshe (nė Vatikan mundet).
Kėta latinė qė banonin kėto qytete bregdetare nuk ishin gjė tjetėr veēse arbėr qė shkonin nė tempull tė krishterė e falnin meshė...
Ėshtė e ēuditshme se si 6 qytete me latinė, nė rast lufte, sipas kryepeshkopit nxirrnin mė pak luftėtarė se arbėreshėt qė banonin nė 4 qytete tė njė rėndėsie mė tė vogėl:
Citim:
|
...forca e latinėve ėshtė pra e mbyllur dhe e pėrfshirė nė brendinė e qyteteve qė kanė; dhe me gjithė atė nuk kanė asnjė fshat ose fortesė, ku tė ketė popullsi latine. Populli i arbėreshėve, qė ėshtė dhe mė i madhi, mund tė nxjerrė nė luftė mė se 15.000 kalorės, pėr tė bėrė ēfarėdo lufte, sipas zakonit e mėnyrės sė vendit, burra tė shėndoshė, trima dhe luftėtarė tė mirė.
|
Prandaj ai anonimi i dokumentit tė parė, kur thotė se arbėrit kishin pėr zemėr "latinėt", duhet tė kuptojmė se kishin pėr zemėr po arbėr, tė cilėt fatkeqėsisht ishin konvertuar nė tė krishterė.