1923-24: Arbëria e vogël, Drenicë - Shotë e Azem Galica

Kandhaon

Pas përpjekjesh dhe bisedimesh të shumta, në verën e vitit 1923, në fshatin Oshlan, morën fund negociatat midis Azem Bejtë Galicës dhe Qeverisë borgjeze serbe të Nikollë Pashiqit. Si rezultat i tyre lindi <Zona e lirë e Drenicës> apo Arbania e vogël.

Deri në dimrin e vitit 1923 ky shtet, brenda shtetit, përfshinte 11 fshatrat e komunës së Prekazit: Galicën, Lubavecin, Mikushnicën, Dubofcin, Beçiqin, Krasaliqin, Prekazin, Tërnafcin, Kuçicën dhe Stërmcin e ulët. Galica ishte kryeqendër ndërsa kryetar (kapedan) Azem Bejtë Galica. Që nga janari i vitit 1924 kjo zonë u ngushtua brenda territorit të tri fshatrave: Galicës, Lubavecit dhe Mikushnicës.

Marrëveshja e nënshkruar përafërsisht kishte këtë përmbajtje:
1. Azemi dhe çeta e tij mbesin të armatosur dhe të lirë brenda territorit të vet
2. Popullësia e këtyre fshatrave lirohen nga çdo obligim shtetëror: nuk paguajnë tatim, nuk japin ushtarë etj.
3. Brenda territorit të lirë nuk guxojnë të hyjnë organet e shtetit serb, përveç zhandarëve (vetëm dy veta) kur vijnë zyrtarisht
4. Rendin dhe qetësinë në këtë territor e mban Azemi.

Në anën tjetër, luftëtarët e çetës dhe njerëzit e kësaj zone duhet t'i respektojnë dhe t'i plotësojnë dy kushte:
1. Të mos zhvillojnë luftime jashtë territorit të vet dhe
2. Ta lënë të lirë rrugën automobilistike Mitrovicë-Pejë

Azem Bejtë Galica duke e kuptuar qëllimin e kësaj marrëveshje, që Serbisë i konvenonte për ta qetësuar momentalisht gjendjen në Kosovë dhe për ta kufizuar veprimtarinë e kaçakëve, shumicën e luftëtarëve të çetës së vet i la të lirë, të formojnë çeta të vogla dhe të kenë mundësi veprimi jashtë <Zonës së lirë>. Kështu ai vetëm me 22 shokë u lidh për këtë "besë". Të tjerët kishin mundësi të vepronin kudo që t'u jepej rasti.

Fill pas kësaj marrëveshje Azemi vendosi t'a ngrisë kullën në Galicë. Ishte kjo e treta, dy ia kishin rrënuar armiqtë. Ngritja e kësaj kulle ndikoi pozitivisht në moralin e popullit.

Pas ca kohe serbët dërgojnë në Galicë, një spiun të regjur, Hajdin Muhaxheri, kinse për t'u shkruar në çetë si i ikur nga burgu i Mitrovicës. Kur vjen në kullë Azemit i duket i dyshimtë. I porosit dy shokë që t'a kontrollojnë. Ata ia gjetën një revole, një thikë, dhe një sasi helmi. E dërgojnë në malin Zabeli i Vakafit dhe kur e rrahin mirë, tregon se është i porositur nga Ceroviqi për ta likuiduar Azemin. Kur e sjellin në kullë, e gjejnë Azemin duke u rruar. Ai ngritet dhe me briskun e rrojës ia pret veshin e i thotë: <Shko tregoj Ceroviqit për këtë, dhe këtë vesh ke me e mbajtë gjithëmonë me vete, në xhep, se po të takova e nuk e pate do të vras krejt>. Thuhet se, derisa ka vdekur Azemi, ai nuk ka guxuar të dalë në rrugë pa veshin e prerë, të cilin e kishte futur në një qese.

Kandhaon

Në pranverën e vitit 1924, në rrethin e Deviçit u bënë disa ndërrime. Martinoviqi, naçallniku që e kishte nënshkruar marrëveshjen për <Zonën e lirë> u zëvendësua me Uzonoviqin. Ky i riu ishte i lirë të vepronte se gjoja nuk e obligonte marrëveshja. Kështu menjëherë, për festën e Bajramit të madh u interesua dhe mori hetime se në cilën xhami do të shkojnë njerëzit e <Zonës së lirë>. Azem Bejta duke e njohur tradhëtinë e tyre, vendosi të mos shkohet në xhaminë e Polacit, por dy shokë të tij, Shaku i Sulejmanit nga Radisheva (kushëri i Shotës) dhe Ramadan Hysen Imeri nga Dërvari i Vushtrrisë vendosën të shkojnë në Polac. Shaku ia mori kalin dhe rrobat Azemit. Ranë në një pritë xhandarësh dhe u vranë të dy. Lajmi u përhap deri në Beograd se Azem Bejta u vra. Ishte hera e gjashtë që shpallej i vrarë në gazetat e Beogradit. Por shpejt kuptohet se ishte vra dikush tjetër dhe Uzonoviqi dërgon njerëz për të kërkuar falje për këtë "gabim". Pas dy ditësh Azemi i vret tre xhandarë në Polac.

Për herë të tretë provojnë ta rrethojnë në befasi. Një ushtri e madhe e pajisur me artileri nisen për Galicë, e kur afrohen te kodrat e këtij fshati ndalen e bëjnë planin e rrethimit. Roja e <Arbërisë së vogël> që përherë qëndronte në vendin Lama e Haxhës i heton dhe jep alramin. Duhet cekur se prej formimit të zonës së lirë në tri vende strategjike qëndronte roja e përhershme. Kur u dha alrami, Azemi me shokë i zënë kodrat përreth dhe ushtria befasohet. Një oficer me dy ushtarë shkojnë arsyetohen para Azemit se kanë ardhë për ushtrime ushtarake. Azemi urdhëron të largohen brenda një ore se nuk bën të zhvillohen kurrfarë ushtrimesh pranë zonës së lirë. Pa u bërë një orë u tërhoqën për n'Pantinë e Bair.

Më 14 korrik 1924, forca të mëdha ushtarake nga garnizoni i Shkupit (mbi 1200 veta) të përcjellur edhe nga artileria e rëndë e përbërë nga shumë mitraloza e 7 topa, i hipin trenit dhe nisen për në Kosovë. Pos ushtarëve të rregullt atyre u bashkangjiten edhe disa vullnetarë, çetnikë, njerëz të liruar nga burgu, të mobilizuar me dhunë dhe disa xhandarë vendës që t'ua tregonin terrenin. Dy javë para kësaj ngjarje, tre oficerë serbë kishin qenë në Çyçavicë, mbi Dubofc, dhe i kishin pyetur njerëzit për katundet e kësaj ane. Kur ia kishin përmendur Galicën, Lubovecin dhe Mikushnicën oficeri në hartën e vet i kishte futur në rreth me ngjyrë të kuqe.

Kur zbresin në Mitrovicë, populli i shqetësuar pyet se ç'është gjithë kjo ushtri dhe për ku është nisur. Ata thonë se ishin nisur për t'a forcuar kufirin me Shqipërinë. Rreth orës 20 nisen rrugës së Pejës. Kur arrijnë në vendin Vojtesh, e lëshojnë rrugën dhe nisen drejt <Arbërisë së vogël>. Dikur afër mesnatës grumbullohen në vendin Leskova, afër Lubovecit.

Ende pa aguar mëngjesi i 15 korrikut të tri fshatrat e Arbërisë së vogël u gjetën të rrethuara. Dëshmitarët e asaj dite, këtë betejë të përgjakshme midis forcave, askund të barabarta e përshkruajnë kështu:

Ishte festa e Bajramit të vogël. Ditën e dytë të festës u mblodhën të gjitha çetat e Drenicës në Galicë. U grumbulluan në lëndinën te varret, burra e gra, pleq e fëmijë. Gjashtë tupana binin pa pushim. Kërcenin e hidhnin valle, gjuanin shejin, përlaheshin të rinjtë, pleqtë kuvendonin nën hijen e lisave qindvjeçarë dhe pinin duhan. Dikur pasdite tre të rinj shkuan dhe i vendosën tri tjegulla të gëlqerosura në Kërrshin e Zallinave, për t'i gjuajtur shenjë. Filluan të qesin me radhë. Plumbat fishkëllonin dhe qëllonin. Vetëm një shenjë si për çudi, qëndronte e paprekur. Nuk rrëzohej dot. Kjo është shenjë e keqe thanë pleqtë. Shota veç po i shikonte. Dikur nuk u durua e iu drejtua të gjithëve: <Mjaft vllazen, mos i harxhoni kot fishekët, se na duhen. Anmikun e kemi te pragu. Unë ua heq qafe atë të mallkuem shenje, se sot as Azemit nuk po i shkon mbarë. Edhe kur asht zgjue nga gjumi iu ka lidhë shoka nyje, çka kurrë nuk i ka ndodhun>. Ajo e mori pushkën, u ul në gjunjë dhe me fishekun e dytë e copëtoi tjegullën.

Kandhaon

Dikur kah mbrëmja, luftëtarët e Azemit shkojnë nëpër shtëpi, e në kullën e Azemit ndalën tre luftëtarë: Hazir Rama i Vitakut, Bajram Delia i Tërnafcit dhe Kamber Llausha i Llaushës. Përveq këtyre në Arbëri të vogël atë natë i zuri nata edhe 10 tjerë gjithsej 13 luftëtarë.

Të nesërmen, 15 korrik, kur u zgjuan ishin të rrethuar nga të katër anët. Një rreth ishte vetëm rreth kullës së Azemit, një tjetër rreth fshatit Galicë dhe një tjetër e kishte mbështjellë krejt Arbërinë e vogël. Së pari sulmuan me topa dhe mitraloza nga të gjitha drejtimet. Kur nuk mbeti kullë a shpi pa iu vënë zjarri i artilerisë, u dha komanda për këmbësorinë. Pas kësaj Azemi del nga kulla dhe në derë të oborrit e vret një oficer, i cili për t'u dhënë zemër ushtarëve ishte afruar deri aty. Ushtarët u zbrapsën pas vrasjes së oficerit dhe britmës që lëshoi Azemi (thuhet se është dëgju 1.5 orë rrugë larg Galicës) ushtarët zbrapsen dhe marrin ikën në arë me misër. Në anën tjetër të kullës del Bajram Delia, i cili zë një pritë dhe lufton derisa vritet.

Posa filloi sulmi, trimat nga Lubovaci të prirë nga luftëtari plak Halit Bajrami, me vrap arrijnë te kulla, duke i sulmuar prapa shpine ushtarët që e kishin rrethuar kullën. Kështu sulmi i Azemit me shokë dhe me Shotën nga brenda, dhe sulmi i burrave të Lobivecit nga jashtë, bënë që rrethi i parë të shpartallohet pa humbje të mëdha. Si thuhet në këngë Azemi atëherë pat thënë:

Trimit hakun mos me ia ngranë
Luboveci gjithëmonë janë kanë
Sa herë ngusht që jam qëllue
Djemtë e Gashit më kanë ndihmue

Lufta u ndez edhe në shtëpitë tjera, në Galicë. Kush kishte pushkë luftonte aty ku ishte. Askush nuk ia kishte frikën vdekjes. Edhe në dy fshatrat tjera, në Lubovec e Mikushnicë, luftohej për jetë a vdekje. Çdo gjë mori flakë. Digjej gruri nëpër ara e nëpër lama, digjeshin shtëpitë, digjeshin stallat bashkë me bagëtinë brenda. Gratë, fëmijët dhe pleqtë iknin kush kah mundej pa ditur as ku po shkojnë. Ishte mbyllur qielli nga tymi dhe flaka.

Pos Bajram Tërnafcit, i cili u vra afër kullës, në sulmin e parë vritet edhe veterani i luftërave, Hys Popova, i cili 10 ditë më parë kishte ikur nga burgu i Mitrovicës dhe kishte ardhur në Arbërinë e vogël.

Azem Bejtë Galica nga rrethimi i parë doli me një plagë në kraharorin e majtë. Ai, para se të vazhdojë rrugën e porosit Shotën që t'i marrë dy gratë e tjera dhe t'i bashkojë të gjithë fëmijët e gratë e Galicës e të nisen për në Çyçavicë. Vetë, pasi e lidhi pak plagën, niset drejt malit Gamna. Në Livadhet e Frashërit, ushtarët serbë nga frika e kishin ulur kokën përdhé. Ka raste që i kanë shkelur e nuk kanë bërë zë. Kur kalon në anën e Mikushnicës, në vendin e quajtur Qafa, një mitraloz i madh ua prente rrugën si me shpatë dhe nuk i lejonte të ecnin përpara. Azemi pushon pak dhe e merr në shenjë gjuajtësin, që e qëllon në lule të ballit. Kur afrohen e gjejnë një nëntoger që ende përpëlitej. Një shok i Azemit i hip shkelma dhe ia nxjerr shpirtin. Te Azemi i Ademit në Mikushnicë ndalet pak dhe e pi një gjysmë kënate ujë.

Rrethi më i vështirë ishte vu në livadhet e Mikushnicës. Ishte ky rrethi i fundit, rrethi i tretë. Aty takohen shumica e luftëtarëve nga të tri fshatrat e rrethuara. Nëpër livadhe dhe në një arë me misër kishin zënë pritet armiqtë. E vështirë ishte të kalohej andej. Si zakonisht, Azem Bejtë Galica, u nis i pari për të çarë rrethimin. Pushka nuk bënte punë se duhej kaluar midis tyre. E nxori revolen 15-tëshe, me mulli dhe u sul si vetëtima duke qëlluar në të dy anët. Kur kalon në kodrën e Karadanit, pak para se të hynte në malin e madh plagoset për vdekje. Një plumb i armikut prapa shpine e qëllon në pakon e fishekëve të vet, të cilët eksplodojnë dhe ia dëmtojnë boshtin e kurrizit duke e bërë të palëvizshëm.

Fill pas tij sulen dhe shokët, ku luftohet disa orë rresht. Pati të vrarë nga të dyja palët. Aty u vranë shumica e shokëve të Azemit. Livadhet u mbushën me kufoma. Azemin e plagosur rëndë e marrin në krah (e bëjnë një lloj vigu me shoka) Halil Avdiu e Smail Shabani nga Galica si dhe Kamer Llausha dhe nisen drejt Çyçavicës.

Tërheqjen e tyre në thellësinë e maleve e mundësoi lufta heroike e Qerim Shashit nga Luboveci. Ai ishte plagosur rëndë, predha ia kishte këputur dy këmbët. E kishte zënë një pusi të mirë dhe e mbante frontin i vetmuar. Shokët i kishin lënë fishekë. Armiqtë mendonin se është Azemi. E sulmonin me të gjitha forcat, por kot, nuk dorëzohej as nuk vritej. Nga njëherë pushonte derisa i afroheshin pranë dhe pastaj i sulmonte duke i vrarë nga dy e tre me një plumb. Tri herë e kanë dërguar një grua që të dorëzohej por ai nuk pranonte. Dikur e shkatërrojnë me bomba. Kur janë afruar përreth tij kanë gjetur një breshkë të dërrmuar e dy gjarpërinj të copëtuar.

Kandhaon

Ndërkaq Shotë Galica pasi kishte ndihmuar Azemin për të çarë rrethimin ishte veshë me rrobe grash e ishte bashkuar me gratë e tjera që po largoheshin nga zjarri luftës. U printe plaku Shaban Tahiri. Posa ndeshen në ushtri, e vrasin plakun kurse gratë e fëmijët i mbyllin në një ahër e ua hedhin një bombë brenda. Një grua e shpejtë e kap bombën ende pa eksploduar dhe e gjuan përjashtë e i mbyt dy ushtarët. E çelin derën e dalin në rrugë, pas një kohe largohen nga zona e luftimeve.

Shkijet kur morën vesh se Azemi doli nga rrethimi i fundit e shpëtoi gjallë, u tërbuan fare. Filluan zullumin dhe masakrimin mbi popullësinë e pambrojtur në tri fshatrat e rrethuara. Vrisnin këdo takonin: plak, grua, fëmijë. Në Mikushnicë u bë vrasje lemeritëse, një grua shtatzënë, Hasimen, e therrin me thikë dhe nga barku i shkyer i del fëmija duke përpëlitur (ishte në muajin e fundit). Shtëpitë që kishin mbetë pa u djegur nga topat digjeshin duke ua futur zjarrin me dorë. E digjnin edhe grurin nëpër ara. Kufomat që ishin afër i bartnin te kulla e Azemit që gjoja aty janë vrarë duke rezistuar. Pasi shkretuan e dogjën çdo gjë, disa pleq dhe të rinj që ende po i mbanin peng, i pushkatuan në qendër të fshatit Galicë. Pas pushkatimit, kolonisti i kësaj ane Maksim Ujakoviq, i rrotullonte kufomat dhe ai që kishte mbetur gjallë e vriste me revole. Vrau të riun 18 vjeç, Sinan Ujkanin, që kishte mbetë gjallë nën kufoma, ndërsa i riu tjetër Hamzë Zena, s'ka lëvizur fare dhe ka shpëtuar.

Krahinari i Shkupit (Zhupani) jep urdhër për tërheqje. Duke u tërhequr morën me vete çdo gjë të vlefshme, plaçka e bagëtinë e mbetur gjallë. Në mbrëmje sollën qerren për t'i bartur kufomat dhe të plagosurit e vet. Numri i tyre nuk dihet saktë por dëshmitarët pohojnë se ka pasur shumë. Për të mos rënë në sy numri i madh, ata i ndanin një grup shkonte për Mitrovicë e tjetri për Vushtrri. Të nesërmen në Mitrovicë janë varrosur me regjistër 85 veta, Shaban Rexha i Koshtovës, kryetar i atëhershëm në Zhabar, e kishte dëgjuar këtë shifër nga naçallniku i Zveçanit. Shaban Hamiti nga Oshlani thoshte se me dorën e tij i kishte numëru 97 kufoma që i nisnin për Mitrovicë, atëherë ishte 12 vjeç. Ky numër duhet të jetë edhe më i madh, kur dihet se shumë të vrarë kanë mbetur prrojeve e pyjeve, e janë gjetur më vonë, dhe shumë të tjerë janë dërguar në Vushtrri.

Viktimat e Arbërisë së vogël mbeten mbi dhé. Nuk lejonin të varroseshin kinse pa ardhë ndonjë komision i jashtëm. Në verë në atë vapë të madhe ato filluan të prisheshin. Fryheshin dhe pëlcitnin. Pas ca ditësh burrat e fshatrave përreth, shumica nga Prekazi erdhën dhe i varrosën.

Të plagosurit fshehurazi janë mjekuar nëpër shokë e nëpër miq. Tri fshatrat e Arbërisë së vogël u shkretuan, mbi to për disa ditë rresht ka qëndruar një mjegull e dendur nga tymi që lirohej nga djegia. Për disa vjet rresht toka mbeti djerr e kullotnin bagëti e fshatrave tjera. Njerëzit e paktë që i kishin shpëtuar kësaj ploje, u strehuan në fshatra tjera ku qëndruan një kohë bukur të gjatë.

* * *

Beteja e Arbërisë së vogël pati jehonë të madhe. Minsitri i punëve të brendshme i qeverisë serbe Millan Sershkiq duke u munduar të arsyetojë masakrën kishte thënë:
<Azem Bejta me kullën e tij dhe me fshatrat përreth ka qenë shteti në shtet. Ajo ka qenë një krahinë e pamposhtur në shtetin tonë... kjo ka qenë turp dhe një provë e dobësisë dhe paftësisë së shtetit tonë që të durojë një shtet në shtetin tonë. Azem Bejta ka mbajtur lidhje me komitetin e Kosovës në Shqipëri. Kulla e tij ka qenë strumbullari i propagnadës kaçake e cila ka kushtuar një mori jetërash të qytetarëve, xhandarëve e ushtarëve tanë... Kurrë zotëri, që nga çlirimi e deri para pak ditësh nuk ka shkelur këmba e organeve tona në atë territor.>

Pastaj ministri e shpjegon rrjedhën e ngjarjeve në mënyrë tendencioze, që sipas tij së pari i kanë ftuar që të nxirren jashtë gra e pleq e fëmijë:
<Kur ata nuk pranuan, kemi hyrë nëpër fshatra. Derisa në dy fshatrat tjera kemi hyrë pa pengesa, në fshatin e tretë (Galicë) na kanë sulmuar që në fillim duke na i vrarë 14 ushtarë serbë, sllovenë, e kroatë... dhe midis tyre edhe një gjerman. Atëherë jemi detyruar të hapim zjarr nga të gjitha armët. Me keqardhje konstatoj se aty u vranë shumë njerëz nga zjarri i armëve artilerike, midis të cilëve edhe dy gra. Midis të vrarëve gjenden edhe 80 kaçakë, 10 prej tyre patën shantazhuar.>

është marrë material nga: Bedri Tahiri - Azem Bejtë Galica

Kandhaon

Azem e Shote Galica

Kandhaon

Harta e Arbanisë së Vogël