Defterët me shënime të at F. Nolit e sakramentet e tij - A.Xhuvani

vlug · 9.3.2008, 15:53

Citim:

Prifti F. S. Noli duke i përgjigjur te Nr. 90 i “Diellit e të Flamurit”, artkullit t’em, qi botova te Nr 17 i “Shkreptimës”, tregon hidhërimin e tij, pse nuk’ e besonte që atë artikull e kishnja shkruar unë, edhe pse u-zumë pa ditur njeni-tjetrin.

Unë nuk guxoj të tregonj hidhërimin t’em për ktë zihje në mes t’onë, pse shumë here ngjan ndër njerëzit e njohur e të panjohur të hahen në polemikë për punë gjithfarësh, e mâ tepër pse shkaku i ksajë polemike të padishrushme âsht aji Prifti i ynë vetë me tendencën e tij mbë fjalë të therrshme a kafshonjëse; por diftoj çudiën t’eme për paudhënien që Prifti i ban mendjes e gjykimi të vet, kur më pandeh mua – dhe me mua bashkë edhe këndonjësit e të dy gazetavet – aqë naif sa të zâ besë që me të vërtetë Prifti nuk e besonte se shkronjësi i atij artikulli ishnja unë.

Sepse te Nr. 81 i gazetës së vet Prifti Shqiptâr shkruan kto: “kûr thonë mësonjësit t’anë që na duhen t’atilla libra, na bëjnë të habitemi me helm për iderat e tyre pedagogjike”. Nga ky paragraf i artikullit të tij e nga puna që Prifti nëpër gjithë artikullin e vet kërkon pa arsye e pa shkak të godisi librin t’em, merret vesh kollaj që Priftin e besonte fortë mirë të bâjë me mue, e po çuditem se, si nji ogiç i shkallës të Gantier-it, i mohon parimet e padronit të tij, duke u-përpjekur më kot të përdori perifrazë nobile atje ku mut të thoshte të vërtetën, si Prift e predikonjës i ksajë qi âsht. Mbasi thotë vetë që fjalët: ignorance, patriot i paqytetëruar, shtâzë pa shijë nuk janë të shara e nuk u-thanë për mua, nuk besoj që ajo perifrazë nobile e ogiçit të Gantier-it “besonim se” u-përdor për të lehtësuar kuptimin kafshonjës t’atyre fjalëve, për të cilat, me gjithë dikjarimin e përkundërtë të Priftit, sylogjizmi thotë që të paktën një e dhjeta e kuptimit të tyne, sa do sharësië mos me pasun, shkrep në mua.

Po le të vijmë tani te kjensia e punës. I u-duk pra Priftit që, me sa shkroi, e provoi se librat letrare për burrat janë mâ të nevojshme se tekstet pedante të shkollavet. Por nuk provoi gjâ Prifti i Ynë, vetëm diftoi kujdesin e math qi kâ për mësimin e burravet dhe çkujdediën për arësimin e djelmvet. Për burrat Prifti rokomandon kalenarë dhe disa libra të tjerë, për nxánësit defterët me shënime; librat e shkollave të sajuara për mësimin e djalërisë nxánëse e të aprovuara prej komisionesh shkolastike të Shtetevet të qytetnueme prifti i quan tekstet pedante! Librat e Shkollavet qi mbushin libërtoret e huaja qekan pedante, librat e Kishës qi aqë bukur din t’i Përkthenjë nuk qekan pedante. Më duket që mâ pedante e të pavëjyera sa janë kto të fundit s’kâ se ku të vejë, e prandaj Prifti do të bante mirë që për arsye kursimi harxhash e mundimesh t’i përvendoste kto me systemën predilekte të tij defterëvet më shënime.

Të mos qëlluarit e ksajë systeme të defterëvet me shënime Prifti uà ngarkon mësonjësvet të Normales qi nuk e paskan bamë detyrën e tyne si lypesh, pse duhej t’i mësonin, thotë, mâ parë të shkruanin, pastaj tà provojin systemën e tij të defterëve. Prifti kâ kuximin t’u mohojë mësonjësvet të përkrymunit e detyrës së tyne, pse nuk i paskan mësuar djemtë të shkruajnë shqip! Le tà marri vesh një herë për gjithmonë Prifti Shqiptâr se detyrën t’onë e bamë me ndërgjegje, e për ktë lavdohemi pa frikë egoizmi, e që djemtë mësuan fort mirë të këndojnë e të shkruajnë shqip. Por së mramit, ç’kërkon Prifti me idhêt e tij kalogjerike byzandike? Mos don të humbisnim kohën me defterët me shënime duke mos mundur të shkojmë programën e sajuarë, a po t’u mësonim djemvet stenografë a dhektylografië për hatër të defterëvet me shënime?

Mbasanaj Prifti përmbi lodrat, veshjet e zakonet komptare thërret e thotë që cili Shqiptâr qi kâ veshur pantolonë e kâ mësuar mënyrat greke, italiane a turke nuk e quan fustanellën veshje rustike edhe nuk kâ turp për mënyrat noble shqiptare. Me të vërtetë gjithë sa rrojmë në dhê të huaj jemi veshun me pantolonë, po kûr shohim në mes të kaq frank veshurave ndonji klint fustanellje a nji qeleshe a nji gybere nuk kthejmë kryet mbë nj’anë nga të neverituni, por na vezullojnë syt prej gëzimit e na vjen keq që nga kondisiet e vendit ku rrojmë nuk mundemi t’i imitojmë. Në kjoftë se kâ t’atillë Shqipëtarë si thotë Prifti, kta më duket përbâjnë një jashtëregullim e jo nji përgjithësim.
Sa për atê qi thotë se humbas kohën me gramatika, po i them Priftit që jam i zoti (pas Plutarkut i epet lejë kujt edhe me u-lavdumun, kûr âsht për të mpruar veten nga nji akuzim) edhe kohën tà humbas me gramatika edhe Pirron e Plutarkun tá përkthenj mâ mirë se ç’kâ përkthyer aji librat e Kishës.

Për ktê çâshtjen e përkthimit të libravet kishtare Prifti ynë boton të Nr. 93 i “Diellit e të Flamurit” nji artikull të gjatë, ku përpiqet t’u përgjigjet atyneve qi shkrova unë Nr. 19 i “Shkreptimës”. Pikë-së-parit Prifti tregon çudiën e tij që pse heshta kaqë kohë e zani i em erdhi kaqë vonë. Don Prifti të marri vesh shkakun e të heshtunit t’em gjer pak mâ përpara? Po i a tregoj: Kûr m’erth libri i Kishës i përkthyer prej Priftit, ishem në S. Demetrio Corone, e si e këndova një herë të gjithë trajtova mendimin’ që në shumë vende nuk ishte përkthyemun mirë. Kishem ndër mend që të porosis kundi-pse atje ku ishnja nuk u-gjintte një libër i tillë- ndonjë tekst greqisht e, si tá krahasonja ktê me përkthesën shqipe, të radhosnjam mendimet e mia në një shkrim të veçantë e t’i a dërgoshem Priftit, i cili ishte i lirë t’i merrte përpara sysh a të mos i vrente fare e t’i griste. Kështû bana dh me nji libër të botuar rishatas, kështû do të bâj dhe me Fjalorin e “Bashkimit”, për të cilin kam mbledhur disa shtime, qortime e shënime e kam ndër ment t’u a dërgoj, kûr do të shpallet për së dyti. Mirë po pakë kohë mâ pastaj u-thërrita n’Elbassan për në Normalet e atje nuk mujta me e çmum në vent mendimin e asajë pune, prej punvet të shumta që patmë sipër. Po shtoj që në bisedim të punvet të gjuhës, tuë ranë fjala mbi përkthesën e Priftit, shumë nga shokët e mî Gegë inkopetentë, ishim me mendimin t’em për punë të përkthimit të librit të Priftit.

Me gjithë që nga shkaqet qi tregova sipër nuk mujta me e vumun në punë atê mendimin t’em, prep se prep nuk hoqa dorë nga aji e po prisnja ngên për t’a çmun në vent. Nodhja që Prifti Shqiptâr qënka mësuar t’i shpëtojnë fjalë kafshonjëse e të më vërsulet pa pasur ndonjë shkak, më bani tá nxjerr kaqë vonë zanin t’em. Sepse Prifti, edhe pse fort mirë e dinte, sikurse e provova, që shkronjësi i atij artikulli ishem unë – sa-do që farisaisht tue u-shtinjatun shkruan që “besonim se” – m’u-vërsull mua me fjalë të vrashme kot-nasi-kot edhe librit t’em. Por nuk âsht vetëm kjo: te Nr. 82 i gazetës “Dielli e Flamuri” si me bân mua të pa ditun në gjuhë shqipe më thërret t’i përgjegjem pa dinakërië anadollake mbi punën e mysterevet. Natyrisht i u-përgjigja Priftit edhe do t’i përgjigjem gjithnjë, se mjerisht nuk kam kaqë fedaksië kristiane që pas atij të vërsúlemi, atij që gëzhituni qi më bani Prifti kot, të hiqnja shapkën, të shtrîhesha barkas, t’i rrokja shpëlqimin e t’i puthnja kambën a dorën Priftit.

Tani si i a mjaftova kureshtën Priftit për punën e vonesës të të nxjerrunit të zanit t’em, i lutem të më mjaftojë edhe aji mua një kureshtë t’emën: Sepse Prifti Ibrik Tepas, në përgjigjet qi m’ep te Nr. 93 i gazetës së vet, i shpëton (çudië, qysh i shpëtukan gjithnjë ktij Priftit t’onë) një tjetrë fjalë kafshonjëse kundra meje: fjala mysteriosh. I duket që jam mysteriosh.

Jam Gegë jo vetëm in kopetent por edhe i trashë e nuk munt tá marr vesh thellësiën e ksajë fjale, prandaj i lutem Priftit të m’a shvillojë, a të m’a ftillzojë, që të kuptoj ç’hypothesë të fshehtë mbulon ajo fjalë e shpëtuar prej Priftit. Po e pres me padurim që t’i jap përgjigjen qi duhet, e po e përbetoj Priftin që nuk âsht Shqiptâr, në kjoftë se nuk e kallzon sheshit, pas parimeve të Gantier-it, manari i shkallës të të cilit âsht, dhe âsht nga ata qi fshihen prapa gardhit, po nuk e diftoi.

Le të vijmë te fjalët e Kishës. Për fjalën myster Prifti përtyp ato qi unë i fefutova te artikulli em, ku shkrova që mbasi në gjuhët greqisht fjala mysterion difton sakrament pa pasur bisht prapa a përpara munt tá marrim edhe na si fjalë Kishe edhe si fjalë me kuptim “gja e fshehtë” siç âsht edhe në greqishtet. Ajo qi thotë se duhet të marrim nga greqishtja vetëm fjalët qi kâ marrë bota, nuk âsht me vent, pse nuk më duket e arsyeshme që duhet të lidhemi pas botës, por duhet të marrim nga greqishtja – edhe nga latinishtja – edhe fjalë qi nuk kâ marrë tërë bota, për të mjaftuar nevojat e gjuhës, e cila nuk âsht aqë e punume e e pasurë sa gjuhët e tjera të botës e kâ nevojë për të huajtur mâ tepër se ata. Fjalët greqisht akoma, pirë-a e ndofta edhe të tjera qi bota nuk i kâ marrë e në shkrimet të gjuhës t’onë po përgjithsohen, provojnë që nuk u-dashka marrë vetëm fjalët qi merr tërë bota.

Sa për traditat latine, besoj që nuk âsht mëkatë edhe gjâ e rrezikshme për traditat, në marrshim fjalë dhe nga terminologjia getare greke për gjuhën fetare shqipe orthodhokse. Mâ së fundi Prifti me nji elegjizëm për të qeshur na jep leje (siç) dhe thotë që puna nuk âsht dhe aqë keq në përdorshim fjalën myshter.

Për fjalën tymtâr qenka çuditur kur paska parë kuptimin e ndryshëm të sajë në Fjalor të “Bashkimit”. Mjerisht fjala u-shtyp gabimisht, pse fjala âsht tymtore. Por nuk asht për të mjeruar aqë lajthimin sa punën që Prifti dukeh tá ndreqte, tá qortonte e të dinte që ká një fjalë tymtore jo te Fjalori i “Bashkimit” por tek aji i Kristoforidhit f. 435 me kuptimin e temiancës së tij. Për fjalën kemtâr paska gjetur te Meyer-i se fjala kem-i ardhka nga slavishtja kedmo. Meyer-i, sikurse duket nëpër gjithë librat e tij, ksihte tendencën a maniën që gjithë fjalët shqipe t’i nxjerri prej rranje latine a slave a po të huaje, e ato aus shumë njerëz kanë gënjyer. Nuk e kam me vete Fjalorin e Meyer-it që ta sjell shëmbëlla, por më bije ndër ment se fjala lot për të cilën Meyer-i thotë se vjen nga latinishtja fletus, porse çuditet për shkronjën f që kâ ranë, tue ndenjun mirë e bukur përpara shkornjës l.

Po pyes Priftin, a âsht e vërtetë kjo etymologjië e Meyer-it? Prifti, para se të hidhesh aqë shpejt në prêhën të Meyer-it, duhesh të kqyrte dhe etymologjia të tjera t’asaj fjale, të shëkonte dhe gjetkë, të mendohesh dhe vetë e të vizhgonte se etymologjia e fjalët mos ktë të bâjë dhe me fjalët e gjûhvet t’jera motra, e jo të ngecesh vetëm te etymologjia slave. Por po e zamë që fjala kem a qem a kënjem âsht slvaishte; kjo asht e përgjithsume në tanë Shqiniën e âsht bamë mâ shqipe, e me dashun me e nxjerrun nga përdorimi i gjuhës e mos me thanë kemtât, tue i vumë prapashtimin tar, âsht si me hekun fjalën katunt, për të cilën Meyer-i thotë, më duket, qi vjen aus slav., e mos me thanë kanundâr. Por edhe në kjoftë slave fjala kem, trupi i fjalës kemtâr nûk âsht i tërë slav, pse ajo fjalza târ nuk âsht karakteristikë e slavishtes.

Le të ngjitemi tani në Tribunët të Shenjtë.

Thotë që kjo fjalë âsht e mirë për të treguar Ambioni dhe Shëntëroren, se kështû thanë dokumentet qi na siell. Mirë. Për Shëntëroren kemi fjalën Kungë-a, pse kjo fjalë difton gjithë vendin e Shëntërores qi greqisht quhet Agion Vima: pëlpitin, vendin e veçantë qi nuk e kâ Kisha Ruse e qi greqisht thuhet Ambon, kemi fjalën Amvônë-a, pse kështu thohet ky vent në Gegëniët orthodhokse. Kungë-a pra e Amvônë-a (të dyja femnore), dy fjalë të veçanta, qi i përdor populli, për dy vende të veçantë, tek që te fjala Tribunë të papërdorur prej popullit, përmblidhen dy sende të veçantë në një emnim të vetëm, punë qi nuk më duket e preferushme, kûr kemi dy fjalë të dalluarshme për të treguar dy vende të veçantë.

Mbasandaj Shenjtëria e tij kâ marrë Fjalorin e “Bashkimit”, e kâ pëfletun për ngut a kadalë, kâ gjetun n’faqe 365 fjalën projë-a, âsht galdue tejet n’ftyrë kahë e gjet çka dishirote e mandej tue kcye prej gazmendit kâ vikatun n’kupë t’qiellës nunc est bibendum! Porse gjithë aj galdim e aj të brohoritur qi bani për gjetëlën e madhe të tij i shkuan kot; pse fjala projë që gjeti tek Fjalori i “Bashkimit” me aqë mundime nuk âsht ajo qi duhet për të përkthyer fjalën Providencë. Fjalori i zanë në gojë nuk e kâ, por gjindet në librat fetare katolike, qi Prifti kompetent në punën qi nisi nuk qeka përkujdesur kurrë t’i këndojë e t’i ketë gjithnjë ndër duer për vlerën gjûhësore të landës fetare qi kanë.

Kështu pra, lum miku, nga dy a trî fjalë vetëm qi u-muarnë currente calamo nga libri i Priftit, duallnë fjalët tymtore, kemtâr, kungë, amvônë etj., të cilat Prifti nuk i dinte, aq qi u-përkujdes t’i nxajë, sipas detyrës qi kishte në të hartisunit të librit të vet. Por nuk âsht vetëm terminologjia qi duhet verejtun, gjâh të vizhgohet dhe të gjithë landa e librit, pa le të peshkojmë dhe në erë. Kushdo qi i përvishet një punë duhet të jetë i zoti e i gatitun që tá nxjerri në krye, duke mos përbuzûn dhe mendimet e të tjervet. Mirë po Prifti jo vetëm i përbuz, po ktu se botoi një përkthesë, pandehu se rroku qiellin me dorë, u-përpush e gati grisi petkat e tij, pse guxova të përjashtoj mendimet e mia për disa sende të librit të vet.

Leviti i yën Ibrik Tepias nuk din, duket, që janë gjykuar shkrimtar me namë si De Amicis-i, D’Annunzio-ja, aji Carducci vetë e t’jerë, pranë vepravet të të cilavet kto copa përkthimesh t’ona, si libri i Kishës e si përkthimi i Pirros, zbehen e nuk dijnë se ku të futen. Me gjithë ktê, Prifti i ynë me pozë dy qint Origjenësh e pêsë qint Shin Agustinësh duke lanë mbë nj’anë Toskët e vdekurë vikát që nga Toskët e gjallë âsht vetë mâ i zoti e s’ka kush t’i a dali tjetër; sa për Gegët kta nuk vëjejnë dy para, janë të gjithë inkopetentë t’a gjykojnë Priftin Toskë, mâ inkopetenti nga gjithë Gegët jam unë. Mos qeshni; Prifti kâ të bâjë e don të matet me të vdekurit Toskë, se Toskët e gjallë,sikurse edhe Gegët, të vdekurë a të gjallë, nuk i quan për gjâ aspak. Mbassi kâ të bâjë me të vdekurit, Budit, Bogdanit, Todhorit, atij Kristoforidhit vetë, ktyne Gegevet të vdekunë, as dy para nuk i ban lëkuara pranë Priftit t’onë. Ky thotë që mbi të gjithë Shqiptarët jam vetë, askush nuk m’a del; ipse dixit.

Nji trim një herë thoshte që s’kê mâ trim se unë, vetëm nji njerî që, qi m’a delte pak, dhe aji vdiq. Edhe Prifti kështû thotë, nga Toskët (jo nga Gegët, pse kta janë inkopetentë, të vdekunë e të gjallë) dikush munt të ishte ndonjë qi munt të matesh me mua, po dhe ay kâ vdekur. Me gjithë ktê mburrje fyckë të Pritit, unë dyshoj që nga Toskët e gjallë nuk do të jetë ndonjë mâ i zoti se Prifti: dikush do të jetë, ç’thom? Mâ tepër se dikush. Nga Gegët kâ me të vërtetë inkopetentë mâ të zotët se unë t’i a shkundin tragjelafiët e librit të Priftit, e ndofta për pak kâ me pamë ndonjë Gegë mâ të zotin se unë t’i a nxjerri për fushë beshdilet e përkthesës së tij. Nonse qënkësha mâ inkopetenti i Gegëvet, unë nuk ndruanj, unë nuk kam frikë, unë nuk tutem nga përkthenjës byzandikë të mbufatunë me krenië fyrbë.

Aleksandër Xhuvani

^{Sevdai Kastrati, "Lufta e Penave, Zhgjedhje antologike e polemikës shqipe", f.373}

Përdorimi i çështjes
Shfaq pamjen për shtyp Dërgoje faqen me postë
Paraqitja
Vijore E ndërthurur E shkallëzuar