Disiplina gjuhësore e shtetit - nga Emil Lafe

mesdimr · 11.4.2008, 13:14

Citim:

Disiplina gjuhësore e shtetit
Emil Lafe

Liberalizmi gjuhësor

Gjendja e sotme e kulturës gjuhësore në veprimtarinë e institucioneve publike dhe në ligjërimin e njerëzve publikë mund të cilësohet si liberalizëm gjuhësor, d.m.th. një gjendje ku gjithkush i lejon vetes të shkruajë e të flasë si të mundet dhe jo ashtu siç duhet e siç ka mësuar në shkollë. Ndërgjegjësimi i inteligjencies për zbatimin e asaj që quhet normë letrare (d.m.th. tërësia e rregullave të përdorimit të drejtë të gjuhës) është i cekët, njohja e kësaj norme është e pamjaftueshme.

Ky liberalizëm gjuhësor dëshmon se në shoqërinë dhe në administratën shtetërore shqiptare nuk ka qenë ngulitur ndonjëherë (as para e as pas luftës) ajo që mund ta quanim disiplina gjuhësore e shtetit. Megjithëse lënda e gjuhës ka zënë gjithmonë një vend qendror në programet shkollore, megjithëse këshillimet e udhëzimet për ta përdorur drejt shqipen letrare nuk kanë munguar, komunikimi gjuhësor me gojë e me shkrim te ne nuk u kthye dot në një emërues të përbashkët, nuk u ngulit dot një normë a një standard gjuhësor i detyrueshëm moralisht e shtetërisht si në vende të tjera.

Një intelektual shqiptar nuk është mësuar të jetë kërkues ndaj vetes për nivelin e zotërimit të gjuhës letrare. Jo rrallë, madje edhe në raste kur bartin detyra shtetërore a shoqërore me përgjegjësi, intelektualët përdorin një ligjërim të rrafshit bisedor-familjar. Në ballafaqimin e sotëm kulturor me vendet e zhvilluara kjo pamjaftueshmëri e formimit gjuhësor të inteligjencies shqiptare bëhet me e dukshme. Përveç kësaj për ne (dhe jo vetëm për ne) gjuha letrare është element themelor i kulturës kombëtare.

Opinioni qytetar kundërvepron ndaj shpërdorimit të gjuhës. Ndjenja e dashurisë për gjuhën amtare dhe e mbrojtjes së saj si shprehje e përqendruar e shqiptarisë është e rrënjosur në vetëdijen kombëtare. Kjo ndjenjë ushqen përpjekjet e gjuhëtarëve dhe të dashamirëve të kulturës gjuhësore për të kundërshtuar kozmopolitizmin dhe snobizmin gjuhësor të disave, që sjell varfërimin dhe zbërdhyljen e vlerave të shenjta e të paprekshme të gjuhës amtare.

Gjuha standarde

Në rrugën e zhvillimit të tyre kombet dhe shtetet janë kujdesur për të krijuar një formë sa më të njësuar gjuhësore, që t’u shërbejë gjithë anëtarëve të shoqërisë, të lehtësojë komunikimin ndërmjet tyre dhe zhvillimin e kulturës kombëtare. Kjo formë e njësuar gjuhësore quhet gjuhë standarde.

Standard në këtë rast do të thotë që fjala të ketë një mënyrë të vetme të shkruari e të shqiptuari, p.sh. vend, zemër, mendje, shfaqje – ky është standardi i drejtshkrimit dhe i drejtshqiptimit të këtyre fjalëve (megjithëse se shumëkush shqipton sipas së folmes së vet vënt, zëmër, mëndje, çfaqje); standard do të thotë gjithashtu që fjala të ketë forma gramatikore të përcaktuara, p.sh. nga vargu i formave kam shkruar/ shkruajtur/ shkrojtur/ shkrue/ shkru, vetëm forma shkruar njihet si standard; standardi ka të bëjë edhe me rregullat e lidhjes së formave të fjalëve në fjali, p.sh. janë sipas standardit ndërtime të tilla si: shoku im, vendi ynë, u përgjigjemi pyetjeve, libra të rinj (kurse ndërtimet shoku tim/ tem/ jem/, vendi jonë, i përgjigjemi pyetjeve, libra të reja shihen si gabime gramatikore).

Përcaktimi i standardit është punë e gjuhëtarëve dhe e institucioneve të specializuara për këtë qëllim. Në vendin tonë këtë detyrë e kryen Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë me punonjësit dhe bashkëpunëtorët e tij.

Legjislativi dhe ekzekutivi i gjuhës shqipe

Në mënyrë të figurshme gjuhësinë shqiptare dhe institucionet e saj mund t’i quanim legjislativi i gjuhës shqipe. Dihet se detyra e legjislativit është të nxjerrë ligje sa më të arsyeshme e të përshtatshme. Mund të pohoj me bindje se gjuhësia shqiptare ka bërë dhe bën një punë të kujdesshme, sistematike, këmbëngulëse dhe me parime shkencore për të krijuar një “legjislacion të plotë të gjuhës shqipe”.

Kodet themelore të këtij legjislacioni janë veprat e njohura akademike për drejtshkrimin, gramatikën, fjalorin dhe terminologjinë e gjuhës shqipe. Duke marrë parasysh zhvillimet e reja emancipuese në hapësirën shqiptare dhe për të përballuar me forca të përbashkëta problemet komplekse të zhvillimeve gjuhësore në shoqërinë shqiptare Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës vendosën kohët e fundit të krijojnë Këshillin Gjuhësor Ndërakademik.

Por ligjet, pasi hartohen, duhen zbatuar dhe kjo tashmë është detyrë e ekzekutivit. Cili është pushteti ekzekutiv në këtë rast? Hallka e parë dhe më kryesorja është shkolla. Shkolla jep bazat e njohurive shkencore për gjuhën dhe formon shprehitë praktike të kulturës gjuhësore. Më tej gjithë administrata e shtetit, duke funksionuar sipas standardit gjuhësor, mbështet dhe përforcon punën e shkollës. Në kohën tonë fuqi të madhe ndikuese në kulturimin gjuhësor të njerëzve ka edhe media (e folur dhe e shkruar).

Ajo plotëson dhe zhvillon më tej njohuritë dhe shprehitë gjuhësore që merren në shkollë. Kultura gjuhësore e medias është në sytë dhe në veshët e të gjithëve. Mund të qëllojë që një vit të tërë të mos lexosh një libër, por përditë nga mëngjesi deri në mbrëmje je “i sulmuar” nga radiot e televizionet dhe nga faqet e gazetave e të revistave. Nëpërmjet tyre përcillen dhe ndiqen sidomos veprimtaritë politike, ku politikanët më në zë shfaqin edhe “profilin e tyre gjuhësor”, i cili i ka dhënë shkas inxh. B. Koplikut për artikullin e përmendur më sipër.

Kushtetuta për gjuhën shqipe

Me nismën e gjuhëtarëve është përfshirë në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë edhe një dispozitë për mbrojtjen e gjuhës shqipe. Pikërisht në nenin 59 (shkronja g) të Kushtetutës thuhet: "Shteti, brenda kompetencave kushtetuese dhe mjeteve që disponon, si dhe në plotësim të nismës dhe të përgjegjësisë private, synon: … mbrojtjen e trashëgimisë kombëtare kulturore dhe kujdesin e veçantë për gjuhën shqipe."

Për ta vënë në jetë këtë dispozitë të Kushtetutës, Akademia e Shkencave, duke u mbështetur edhe në përvojën e vendeve të tjera, ka përgatitur me kohë projektin e një ligji për gjuhën shqipe, që ka përshkuar tashmë rrugën me shumë dredha të procedurës juridike dhe pritet të shkojë për miratim në Kuvendin e Shqipërisë. Le të shpresojmë se deputetëve të kësaj legjislature do t’u takojë nderi të miratojnë këtë ligj. Në bazë të tij do të dalin edhe akte nënligjore, që do t'i përforcojnë “pushtetin ekzekutiv” për vendosjen e disiplinës gjuhësore në fushat e ndryshme të veprimtarisë shtetërore e publike.

Në këtë fushë kemi tashmë një përvojë me vlerë. Këshilli i Ministrave pas botimit të “Drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (1973), pati nxjerrë një vendim të posaçëm për zbatimin e tij në gjithë veprimtarinë shtetërore dhe për kualifikimin gjuhësor të punonjësve të administratës. Atëherë u zhvillua një aksion i madh në shkallë vendi me kurse të posaçme për shpjegimin e rregullave të drejtshkrimit. Në Radiotelevizionin shqiptar u organizuan kurse me folësit dhe redaktorët, u zhvilluan forma kontrolli dhe u dhanë dëshmi kualifikimi.

Në mbledhjen e Asamblesë së Akademisë së Shkencave në shkurt 1979 Eqrem Çabej kërkoi të ngrihej një komision shtetëror për t’u kujdesur për gjuhën shqipe. Pas dy muajsh Këshilli i Ministrave vendosi krijimin e Komisionit të përhershëm për organizimin e punës për pastrimin dhe pasurimin e mëtejshëm të gjuhës letrare shqipe. Komisioni veproi deri në fillimet e periudhës së transicionit dhe frytet e punës së tij janë edhe sot të ndjeshme.

Shtrëngimi i ligjit dhe përgjegjësia qytetare

Që të zbatohet me sukses një ligj, duhet që njerëzit të kenë përgjegjësi qytetare dhe aftësinë e nevojshme për ta zbatuar. Përgjegjësia qytetare vjen nga bindja, nga kultura, nga qytetërimi. Ajo kërkohet sidomos nga personat me pushtet dhe me kompetenca.

Në qoftë se një ministër, një kryetar gjykate, një drejtor institucioni do t’i kthente mbrapsht materialet që i paraqiten me të meta gjuhësore, atëherë vartësit e tij do të detyroheshin të mbajnë në tryezë nga një fjalor shpjegues ose fjalor drejtshkrimor të gjuhës shqipe dhe ta hapin herë pas here derisa të mësojnë mirë p.sh. që fjala rresht shkruhet me rr, kurse fjala radhë me r, që fjala e diel shkruhet pa ë në fund, që fjala procesverbal shkruhet pa vizë lidhëse në mes, që emërtimi Sheshi Flamurit, i skalitur në mermer nga Bashkia e Tiranës në rrugën “Punëtorët e Rilindjes” është një gabim trashanik, që mund ta bëjë kush nuk ka haber fare nga gramatika.

Por në radhë të parë duhet zbatuar alfabeti i gjuhës shqipe, d.m.th. duhet të shkunden nga përtacia mendore ata dhe ato që nuk marrin mundimin të aktivizojnë shkronjat ë dhe ç në tastierat e kompjuterëve dhe që shpërfytyrojnë jo vetëm fjalët, po edhe emrat e përveçëm të njerëzve e të vendeve, siç ndodh p.sh. në Numëratorin telefonik të Albtelekomit, që dëshmon se kultura gjuhësore dhe profesionale e hartuesve të tij është për të vënë duart në kokë!

Alfabeti ynë ka vetëm këto dy shkronja të veçanta ose të modifikuara, kurse në sistemet e shkrimit të gjuhëve të tjera si frëngjishtja, italishtja, gjermanishtja, polonishtja, çekishtja, rumanishtja, kroatishtja, suedishtja, danishtja etj. etj. ka shumë më tepër shkronja të tilla të pajisura me shenja të posaçme, po askujt nuk i ka shkuar ndër mend të bëjë “reforma” të alfabetit, kur fare lehtë mund të vendoset alfabeti përkatës në tastierën e kompjuterit. Le të kujtojmë se në të gjitha makinat e shkrimit që porositeshin për Shqipërinë para e pas luftës, tastiera përmbante shkronjat ë dhe ç.

Prandaj para ardhjes së kompjuterit nuk i kishte shkuar ndokujt ndër mend të nxirrte “bidate” të tilla, që ë-ja të shkruhet me dy e dhe ç-ja me cs! Kush do ta merrte seriozisht, po të bëhej ndonjë propozim që zanoret me theksa të ndryshëm të frëngjishtes e të italishtes (â, é, è, ò), shkronjat ä, ö, ü të gjermanishtes, shkronjat ø, å, æ të gjuhëve nordike, shkronja ı (i pa pikë) e turqishtes, shkronjat ă, â, ş, ţ të rumanishtes të mënjanoheshin nga alfabetet e këtyre gjuhëve dhe të zëvendësoheshin sipas recetës së mësipërme? Prandaj zgjidhja nuk mund të kërkohet në eksperimente foshnjarake me alfabete tashmë të ngulitur! Është shumë më lehtë të shfrytëzojmë mundësitë e kompjuterit dhe të përshtatim tastierën sipas gjuhës në të cilën shkruajmë!

http://www.trepca.net/2006/01/060115..._e_shtetit.htm

Përdorimi i çështjes
Shfaq pamjen për shtyp Dërgoje faqen me postë
Paraqitja
Vijore E ndërthurur E shkallëzuar

Tituj të ngjashëm
Çështja
SHBA-ja kritikon Shqipërinë e Veriut për njohjet e pakta të shtetit të ri nga VNf në danën "Aktualitet"