Feja dhe Kastrioti

vlug

Gjergj Kastrioti trashëgoi nga babai i tij jo vetëm tokën (feudin) por edhe natyrën pragmatiste që kishte Gjoni. Ky i fundit kishte marrëdhënie të mira fetare me fqinjët e tij. Nuk nguronte të bënte "pazare" me Venedikun e Raguzën (katolike) me serbët (ortodoksë) me të cilët lidhi edhe krushqi, deri edhe me turqit osmanë (myslimanë). Po kështu veproi edhe i biri, Skënderbeu, që iku si një djalë të krishteri, sepse dhe reparti ku u fut i përkiste vetëm bijve të feudalëve të krishterë, e u kthye si mysliman.

Gjergji ndoqi rrugën e babait bëri aleanca politike me të gjithë kundërshtarët e armiqve të tij. Për këtë qëllim feja nuk e pengoi aspak, përkundrazi ajo u kthye në një shërbyese shumë të mirë. Duke iu referuar fesë së të parëve të tij ai bëri marrëveshje me shumë vende të krishtera, por... falë të kaluarës së tij në oborrin e sulltanit, ai bëri tentativa që pronën e tij të madhe ta merrte me lejen e sulltanit.

Në kohën e Gjergjit ishe një fetar i mirë jo kur e praktikoje fenë, por kur u bëje institucioneve fetare si dhuratë prona në tokë e në parikë (fshatarë që do punonin për kishën). Vetë Gjergji kishte si këshilltarë klerikë (katolikë) të njohur, por për tu njohur njihej me emrin mysliman.

Princat e veçantë shqiptarë ndiqnin besimin fetar që dëshironin. Të gjithë këta ndodheshin (deri më 1453) midis një perandori bizantin, tashmë pa autoritet (që bashkë me patriarkun e Kostandiopojës ishin kreu i ortodoksëve), dhe një pape katolik (që po humbte edhe ai kontrollin mbi shtetet e ndryshme).

Popullsia e thjeshtë ndiqte shembujt e princave të saj. Por kishte raste që këta u bënë mbajtësit e "besimit" të vërtetë dhe nuk hiqnin dorë lehtë.

Geg

Vlug fillova ta lexoj librin e Barletit "Historia e princit të Epirit" dhe aty del që Skënderbeu paska qenë një "i krishterë i flaktë"; dhe pas marrjes së pushtetit, kur kthehet nga Turqia, i detyron mercenarët e ushtrisë otomane të kthehen në të krishterë dhe në disa fjalime shprehet me neveri për turqit dhe fenë e tyre.

Nuk e kam mbaruar akoma, vetëm 120 faqe kam lexu.

vlug

Barleti ka shtuar shumë gjëra që ka dashur në vepër sidomos fjalimet e tij dhe pikërisht ai është përgjegjësi për "kristianizimin" e figurës së Kastriotit.

Kandhaon

Interesant është rasti kur sfetigradasit e dorëzojnë qytetin për shkak të një bestytnie, të cilën Barleti e konsideron bestytni greke, të huaj për besimin e arbërve.

mesdimr

Mendoj se abuzohet sot me shpalljen e Gjergj Kastriotit si "kristian". Tre pikat që përdoren janë ose:

1) tendencioziteti kristianizues i Barletit, ose
2) titulli "Atlet i Krishtit" me të cilin e kanë quajtur dy papë të asaj kohe, Piu II dhe Nikolla V, ose
3) "realiteti i Arbërisë mesjetare", pra ideja pseudoromantike se detyrimisht arbërit ishin kristianë se s'ka mundësi të ishin pa fe apo paganë... (se si krijohet ky pohimi i fundit është metërmend interesante dhe nga ana psikologjike).


1.

Për sa i përket pikës së parë, dëshira e madhe e Barletit dhe e priftërinjve në Perëndim që të justifikonin luftën tonë kombëtare kundër turqve si një luftë fetare midis "kristianësh" e "myslimanësh", nuk ka asnjë bazë reale, sepse nuk mbështetet nga dokumentacioni historik. Lufta ishte fundekrye racore/kombëtare në të gjithë shfaqjet e saj, horizontalisht dhe vertikalisht. Shqiptarët ishin të vetmit që luftuan në gadishull kur të gjithë të tjerët ishin dorëzuar me kohë (si p.sh. elita serbe deri dhe ishte martuar me osmanët). Çdo gjë tjetër është ëndërr me sy hapur dhe shtrembërim e falsifikim o nga dëshira e mirë, o nga bindje të gabuara, o nga direktivat e regjimit, o nga ndonjë problem tjetër identiteti që i shtynte priftërinjtë e huaj të interpretonin gjithçka me anë të fesë, qoftë kjo kristiane a myslimane nëse kalojmë dhe në krahun e kronikanëve osmanë.

Dukuria nuk është aspak e panjohur në histori (aq më tepër në ato vite kur shënohet kulmi i fanatizmit fetar në Lindje dhe në Perëndim). P.sh. dhe fetarët arabë Lekën e Madh e kanë kaluar si mysliman(!), ndërsa fetarët evropianë një sërë figurash si Beethoveni, Shtrausi etj. i kanë kaluar për një kohë të gjatë si kristianë(!) ndërkohë që nuk kanë qenë të tillë... Kjo nuk shihej si problematike në mendësinë e fetarit, sepse në një farë mënyre e ka pasur (dhe disa ende e kanë) dhe të pakonceptueshme se si mund të jetë dikush i pafe dhe të mos identifikohet me fenë.

Nëse Gjergji do të ishte kristian atëherë na lindin natyrshëm pyetje që për nga natyra e tyre dalin krejt retorike: Ç'veprime ndërmori për aspekte të ndryshme të fesë? Sa kisha e manastire ndërtoi? Në sa kisha tregohet "të shkojë të falet" e të kërkojë ndihmë?

2.

Për sa i përket pikës së dytë, titullit "Atlet i Krishtit"; Ky është një keqinterpretim i rëndomtë i vulgut. D.m.th. në këndvështrimin teknik titulli ishte titull politik dhe jo fetar. Ai nuk tregon asgjë për përkatësinë fetare të mbajtësit, por thjesht i jepej atij që në një mënyrë apo në një tjetër po shërbente si pengesë ndaj hordhive osmano-myslimane që kërkonin rrugën drejt Evropës.

Kjo e argumentueshme, pasi papati në atë kohë ishte vetë zot e vetë shkop në Evropë, vendimet e papatit nuk kishin dhe aq të bënin me fenë e subjekteve sesa me politikën e regjimeve të tyre teokracike të Evropës, dhe si një nga pengesat ndaj sistemit politiko-shoqëroro-ekonomik të myslimanizmit që kërcënonte me dinamikën e vet tash në dyert e kontinentit, Gjergji me luftën e tij, ndonëse për arsye krejt të tjera, kontribuon fuqishëm në mosprekjen e Evropës nga këto hordhi, ndaj dhe e meriton fare bukur një mirënjohje nga pushtetarët kontinentalë.

Por prej këtu nuk mund të dilet dhe të pohohet e anasjellta, siç me tepër dinakëri veprojnë kristianët e sotëm. Çështja është se këto tituj janë pjesë e retorikës teokratike dhe asnjëherë s'kanë të bëjnë me fenë e atij që i jepej, nuk pohojnë gjë për fenë e tij, apo qëllimet e tij... Ato tregojnë vetëm për fenë dhe qëllimet e teokracive prej nga lëshoheshin. Aq më tepër që nuk mund të pritej prej këtyre regjimeve të jepnin tituj profanë, tituj jofetarë... sepse nuk kishin tituj jofetarë, kur vetë regjimi i tyre ishte pjesë e papatit, apo vinte nga papa.

"Konjukturat" e kohës ishin që pavarësisht arsyes se për çfarë luftonte Skënderbeu, që nga momenti që ai përbënte amortizim të nevojshëm që një nga pasojat e tij ishte dhe favorizim për qeveritë e fortndritura teokratike dhe status kuonë e tyre në Evropë, atëherë mirë do të ishte që ta nderonin atë si kristian, duke u përkëdhelur ndoshta dhe me idenë sesa burra ishin kristianët... Aq më tepër Barleti (që ishte prift dhe kishte për borxh ta lartësonte figurën e Skënderbeut në sytë e klerikëve që do të lexonin librin e tij, sepse vetëm klerikëve iu lejohej shkrim e këndim atëbotë) që shkruante duke pasqyruar idetë e veta, të ndërthurura me frymëzimin e lashtësisë klasike, në gojët e personazheve (mund të bëjmë një zbërthim të kësaj nëse ka interes).


3.

Për sa i përket pikës së tretë: "realiteti mesjetar" i Arbërit keqinterpretohet duke marrë për bazë numrin e kishave apo shpërndarjen e këtyre, diçka që është kthyer në dogmë sot (apo më saktë shabllon studimor, merret si i mirëqenë dhe nuk e heton kush) dhe deklarohet Arbëria si vend 100% kristian.

Problemi i studimit bashkëkohor me këtë "realitetin e mesjetës", për të cilin flitet, është se gjysma e Arbërisë referohet në burimet e kohës si mospjesëmarrëse në judeokristianizëm, pra gjysma e qyteteve nuk kishin popullsi të deklaruar kristiane. Judeoislamizmi nuk kish ardhur ende. Atëherë përfundimi i vetëm logjik mbetet praktikimi i paganizmit, vegime të të cilit shohim të shpërndara hollësisht në veprën e Barletit, i cili duke qenë se nuk ka ndonjë detyrim ideologjik për përmendjen e këtyre hollësive të përshkruara gjallërisht, mbetet t'i ketë shtuar këto si dëshmi aktuale që i ka vënë re vetë i parë në betejat e mëpasme të tij në Arbëri ku ka marrë pjesë, si psh. në atë të Shkodrës. Pra, pa vetëdije vetë Barleti na shënon praktika të gjalla pagane të asaj kohe që i ka vënë re dhe brenda një qyteti se supozohet se kishte popullsi kristiane.

Është një nga pikat kyçe të të mosqenit fetar të Gjergjit, dhe madje dhe të ushtrive tona shtetërore, fakti se nuk do të gjejmë simbole fetar në luftën e arbërve për mbrojtje kundër Turqisë. Ushtritë e tjera si ajo hungare, rumune apo turke përkundrazi e përdornin kudo haptas simbolin e fesë së tyre.

Atëherë si është e mundur që lufta jonë të paskësh qenë fetare e ndërkaq ne të mos kishim simbol identifikimi si "kristianë", kur përkundrazi kishim një mori simbolesh pagane në gjithë armatimet dhe heraldikën, duke nisur me prijësit e duke mbaruar me këmbësorët e thjeshtë?

Kur je kalorës, feudal, princ, apo mbret kristian, gjëja e parë që ndodh është reformimi i tërë heraldikës së fisnikut në mënyrë që të paraqesë doemos ideologjinë të cilën ky fisnik e ka fort për zemër. Që nga momenti që Gjergji (dhe pjesa dërrmuese e feudalëve të tjerë) tregojnë një farë antipatie të çuditshme kundrejt "simbolit kristian" përderisa nuk e përdorin... ne mund të rrimë e të bëjmë petulla tërë ditën me dëshira... dhe hamendje për kristianizmin e tij, por këto mbeten haptas në fushën e spekulimeve të cilat për fatin e keq të mbështetësve të tyre nuk kanë as ndonjë argument të qëndrueshëm veç dëshirës së këtyre dhe pseudoromantizmit.

Ka patur përpjekje shumë më vonë, që pinjollët e Kastriotit, që u vendosën në Itali, të kristianizoheshin si familje dhe në heraldikë, duke u shtyrë nga papati dhe realiteti italian i kohës, por këto përpjekje nuk kanë lidhje me Gjonin dhe Gjergjin, janë të mëvonshme.

Dimë se Gjergji, për pragmatizëm, i ka ndërruar fetë sipas klimës, po ashtu si dhe i ati i vet, Gjoni. Nqs. Gjergji do të ish vërtet "ushtar i kryqit" atëherë ku janë kryqet nëpër flamujt dhe stemat e tij apo qoftë dhe të familjes nëse kalojmë dhe tek Gjoni?! Si ka mundësi që kjo familje me "atlet Krishti" në gji të mos kishte simbolin fetar, konkretisht katolik, në heraldikën e vet, në kontrast të plotë me ata që metërmend ishin fetarë si puna e Huniadit apo e Vladit që ojniseshin kudo nga kryqi?!

Pra kemi një "kristian" që nuk bën kurrgjë në lidhje me kristianizmin, por madje dhe i hakërrehet priftërinjve në korrespondencat e tij, lufton Venedikun, mashën e Vatikanit, dhe që luftohet nga Venediku... Një kristian që as sipas vetë Barletit nuk bind, sepse në çdo fjalim të tij nuk thotë as "zoti", por "perënditë"... Një kristian që përdor simbole pagane si koka e dhisë me brirë në përkrenare, për nder të Pirros e Lekës, Ledën në vula, shqiponjën dykrenare në flamur, yllin e stërlashtë gjashtëcepësh të diellit si emblemë, etj., etj., dhe askund asnjë shenjë kryqi apo gjysmëhëne... Një kristian që mburret me Lekën dhe Pirron nëpër korrespondencë, ndërkohë që ka plot shembuj të tjerë të ndritur për të adhuruar e marrë si model por që çuditërisht i shpërfill krejt, si p.sh. rëndom Konstandinin me të cilin për kontrast rropateshin të identifikoheshin tërë fisnikët e Evropës së asaj kohe...

Në krahasim, është shumë e lehtë të provohet kristianizmi i Huniadit, madje dhe i Vladit, megjithëse ky ka marrë dhe mallkim nga kisha, e Kastriotit nuk i provohet dot, madje mund të hidhet krejt pa frikë tashmë teza se trimi ka qenë pagan (në kuptimin e ndjekësit të traditës burimore shqiptare), ultranacionalist (kryeprijës i luftës kombëtare), pragmatist (shfrytëzim i aleancave për arritjen e synimit të tij) dhe moskokëçarës ndaj fesë (në fushën personale, përderisa nuk i jep respektin e duhur por i shfrytëzon si vegla).

Aleksandër

Archivio di Stato di Milano. Archivio visconteo - sforzesco B.41 Raport i diplomatëve Sceva de Curte dhe Jacobo Trivulzio drejtuar dukës Francesco Sforza Romë 10. 1. 1454. Oliver Jens Schmitt - Skënderbeu (fq 42, 559):

''Mbërriti këtu një kalorës i dërguar i një zoti, që dikush thotë se është nga Greqia e dikush nga Arbëria, zot i quajtur Ksanderbek, është i pafe dhe i kërkon papës 10.000 luftëtarë e ai vetë do të vërë të gjithë të vetët, të shumtë në numër, për të sulmuar turqit; e këtë jo për çështje feje, pasi edhe ai është i pafe, por për arsye të urrejtjes personale që ka kundër Turkut, se ky Turk ka vënë t'i vrasin babanë e atij zotit e ky zot ka vënë të vrasin një vëlla të Turkut...''

Aleksandër

Barleti konkretisht i quan ''rituale besimkota greke'' që me pak fjalë e ka me ortodoksët sllavë bullgarë të Svetigradit. Në këndvështrimin fetar Barleti është një prift katolik dhe nuk ke çfarë pret më shumë. Gjithashtu ka manipulu marrëdhëniet e Skëndërbeut me Venedikun që në realitet nuk i përgjajnë as 10% të asaj fasade të ''mrekullueshme'' që Barleti na paraqet. Këtu shkrimi i librit në Republikën e Shën Markut ka bërë të vetën.

mesdimr

Mund të përmendim këtu se për shumë kohë akademia e RPSSH ka mbajtur si tezë se arbërit dhe Arbëria kanë qenë krejt kristianë (kjo është caktuar me mirëkuptim dhe pa fakte të mirëfillta), në mënyrë që gjatë dyndjes dhe vendosjes së sllavëve të bëhej një kontrast mes sllavëve "paganë" dhe arbërve "kristianë".

Kjo nuk qëndron, sepse teza është e ngritur mbi hamendësime dhe nuk është e verifikuar. Pra vërtet ka zona në Arbëri që paraqiten si të krishtera, por nuk ka dokumentacion që të provojë se tërë arbërit ishin konvertuar nga paganizmi në kristianizëm. Madje tek dokumenti i përmendur nga Vlugu dhe Kandhaoni, thuhet se gjysma e qendrave urbane në vt. 1300 nuk ishin as katolike as ortodokse...

Ky perceptim i gjendjes së përgjithshme na ndihmon që të kemi një kuptim më të saktë dhe të rrethanave ku vepronte Gjergji në atë kohë.