Midis dy Dibrave në gjurmë të rrugës së Arbrit

Haki Kola

Nga Haki KOLA

Trungu dukej i stërmadh. Ndoshta të pesëdhjetat, degët dukeshin të freskëta, plot me kokrra. Trungu i shkurtër, mbytur në rrudha, vende-vende me zgavra të thella që e përshkonin atë tej për tej, e lejonin diellin të mbushë me njolla gjelbërimin përreth. Në mendje kisha telefonatën e papritur të Bimit dhe këmbënguljen e tij se ishte pranë ullirit më të vjetër të vendit. Ademi i shtoi sigurinë që mrekullia e kësaj dhurate të madhe që ne shqiptarëve na e fali pa kursim zoti, për tu rritur si shkëmb e në tokë e frymëzoi Skënderbeun për t’i detyruar arbrit të mbushin përplot më të Krujën e zonat përreth duke e futur në kanun mbjelljen e tij për çdo rast martese apo lindje. E pra këtij ulliri i takon një shenjë, qofte edhe i dyti apo i treti, prapë shenja i takon. Po të ishte lis apo rrap thotë Bimi atëherë ju të pyjeve nuk do i ndaheshit pa ja vënë pllakën si monument. Në një shekull, ku njerëzimi është në garë për bioenergjinë, ne mbjellim ferra e harrojmë ullirin, n’daç ulli fabrike, n’daç farmaci apo central për prodhim energjie, një akumulator qindravjeçar, që mund të veshë një të treten e kodrave të Shqipërisë sonë të vogël, që kërkon vetëm të mbillet e mos pritet, e shkëmbin e bën tokë, rrezet përvëluese të diellit i grumbullon e i bën vajin më të mirë e të shtrenjtë të botës, e që çuditet kur na sheh që në vend të tij mbjellim akacie me gjemba e pisha qe digjen vetë e djegin tokën. Ne ndërtojmë bunkerë e mbjellim ferra dhe harrojmë atë me të cilin na priveligjoi natyra, e që mund ta në bëjë me emër e pasuri, e të na pakësojë plagët e tokës. Lumi i Tiranës gjarpëron në honet poshtë rrugës. Duhet zgjedhur vendi për këmbën në këtë shkallë të thepisur, sidomos nga të papriturat e vesës së mëngjesit. Ndërsa provoj të zgjas kokën për të gjetur fundin e kanionit, dalloj ujërat kristal e të shkumëzuara të lumit të Tiranës, që sikur nxiton të ikë nga kjo ngushticë e të çlirohet në fushë e det, në mendje më parakalojnë varganët e pafund, që kanë kaluar male e lumenj, nga viset e largëta të Shkupit apo Rekës, Dibrës apo Zerqanit, drejt detit, butësisë së Tiranës apo drejt kryeqendrave të perandorive sipas kohërave, Romës apo Stambollit. Mua me kujton historitë e tim eti që 65 vjet më parë, kur ishte vetëm 17 vjeç, vinte në këmbë nga Zerqani në Tiranë, që të gjente tregun e të ndërronte arrat e tij me vaj ulliri për dyqanin e shtëpisë, e njëri nga bidonat e ngarkuar në kalë, nga mosha apo ndonjë goditje ishte shpuar e derdhte një vragë të vazhdueshme vaji, shkëmbi rrëshqiste e vaji humbiste, e përveç zgjedhjes se rrugës i duhej të mos bllokonte vargun e kuajve, të bllokonte bidonin duke sajuar si tapë një patate, duke iu shmangur honeve te shkallës së Tujanit.

Bimi këmbëngulte që pushimin tjetër ta bënim tek hani i Murrizës, por kafetë e Bastarit sikur na e bënin me sy dhe Asllani që na kishte të njohur të vjetër, nuk do na e falte. Ai banonte në Tiranë, meraku i tokës që po e merrte lumi se linte rehat, e në këtë stinë vinte të freskonte gardhin në anë të lumit e mbillte sa më shumë drurë. Ai nuk i kuptonte këta të pyjores, që nuk e linin të mbillte ullinj, arra apo qershi dhe mendjen e kishin tek pisha e akacia. Pishat na kanë mbuluar e egërsuar kullotën, e na kanë hapur telashe, ankohet Asllani. E shoqja e ka lënë zanatin e vjetër të infermieres, dhe më tepër për të kaluar ditën, thotë Asllani, njërën nga dhomat e kam kthyer në kafe, ku më tepër afrohen të pijnë ndonjë gotë ish të kuqtë, pasi blutë shkojnë tek Beqiri. Ishalla hapet rruga e Arbërit, përndryshe ky vend do braktiset. Ngjitur me Tiranën e dynja tjetër, dynja veç dynjaje, as qumështin nuk e dinin se duhet zier, kur unë erdha nuse, ngacmon të shoqin Shëngjergjësja. Një gjysëm mali në derë të Tiranës dhe duket si prapa diellit, është gjë e madhe rruga, I rrit vlerën, tokës, kafshëve, ujit e jetës. Kot mundohet Asllani me ato projektet, Bovillën e Zall Bastarin i shpëton rruga. Ishalla këtë radhë e kanë me gjithë mend, thotë Asllani, nuk është vetëm pyllëzimi, është edhe shpresa se ndonjë ditë do kthehemi, në këtë vend të bekuar që prodhon ujë e ajër pa masë për Tiranën, por mund të bëhet edhe vend pushimi e biznesi.

Merrni mushka thotë Asllani, pasi Qafë-Murriza është larg, në majë të malit, por Bimi është i mësuar e ne i kemi premtuar që do i prekim gjurmët e rrugës. Pasdite vonë, dielli përpiqej të na shihte tek puthej me detin, e rrezet e tij sikur kalonin qafën e buallit e ndaleshin ne Kercin mbi Dibër. Unë do të desha që të kishte reflektuar nga ndonjë dritare e lagjes së Dibraneve e mali t’ia kthente qytetit, por dukej që kjo dëshirë ishte më tepër se imagjinatë. Ndërsa Bimi hap çadrën hedh vështrimin poshtë te lugina e Gurit të Bardhë sikur shkrihet me atë të Matit. Kulla e Pjetër Budit, dëshmi e hershmërisë e dashurisë për shkrim e dije, duket sikur vigjëlon hapësirën, ndërsa lugina e valit të Martaneshit, fshehur pas vargut të maleve, duke i lidhur Tiranën, Bulqizën e Matin, strehon, në ngrohtësinë e fshehtësine e saj qysh në lashtësi, arra shumëformëshme natyrore, duke mëtuar të jetë një nga vatrat e kësaj kulture, ndër të ngjashmet që ajo ka në glob. Lart maja e Kaptinës, depo uji e kërthize e vendit, mëkon pa pushim katër lumenj, që marrin katër drejtime të ndryshme, për t’iu bashkuar të katërt detit, pasi lagin pjesë të ndryshme të vendit.

Të nesërmen, Bimi e humbi bastin për gjurmët e Hanit të Bobës. Gërmimet për ndërtimin e rrugës së Arbrit që tashmë duket si diçka që po ndodh, kanë zhdukur jo vetëm themelet e Hanit por edhe disa lokale 5-6 vjeçare midis pishave janë tronditur E para humbje për të në këtë marshim, nga Dibra lagje e një kryeqyteti, në Dibrën kryeqytet të një krahine. Ai kishte pranuar propozimin tim që të lemë për herë tjetër teqenë e Ballenjës apo fshatin Peshk. Si për shpërblim provoj ti shpjegoj se lugina në formë govate e Bulqizës, duket një lehonë që sapo e ka përcjelle akullnajën vigane të zbritur nga përroi i Xhemës, frut i ndryshimeve të atëhershme klimatike, për çka dëshmojnë ujërat, që vazhdojnë të gëlojnë që nga grumbulli i liqeneve që nga Ziu e deri tek i Sopotit apo ato të Vajkalit, cirqe dëshmi të gjalla akullnajore lart në mal apo burimeve e pellgjeve kënetore kudo në luginë. Ai bëhet mosbesues e don të më ndërpresë, kur idesë së tij për moshën e ullirit, unë i kundërvihem me liqenin e madh që krijoi akullnaja, duke bllokuar kalimin e deriatëhershëm të Drinit të zi nëpër luginë të Bulqizës e Matit drejt e në Adriatik, një liqen vigan që mbuloi tërë Grykën e Madhe, nga Bulqiza në Ostren e Maqellarë e deri në portat e qytetit të Dibrës, hipotezë që Bimi vazhdon ta kundërshtojë edhe kur i tregoj shtresat e zhavorrit që nga fusha e Gurrës e deri në qafë te liqenit e qafe te madhe, e as kur përpiqem t’i shpjegoj kanionet anormale që ka krijuar Drini në Kovashicë, Qënok apo Skavicë në përpjekjet e tij për të krijuar shtratin e ri që e ka sot e kësaj dite. Vendin e quajtur Qafa e Liqenit si dhe gjithë tokat e lagura apo vargun e kodrave me prerjet e pandërprera të shtresave të zhavorrit unë i përdora aq me këmbëngulje sa Bimi u dorëzua dhe e pranoi idenë e liqenit me gjithë atë të ndërrimit të shtratit të Drinit, por një merak i ri iu shtua kur mësoi për tunelet e hapura deri në thellësinë 1800 metër të minierës së madhe të kromit në Bulqizë, pasi një tërmet apo shembje dheu mund të bëhen shkak që Drini të kthehet në shtratin e vjetër e të lerë në harresë gjithë ato hidrocentrale të vendit.

Tek gurët e Skënderbeut, Ademi vazhdonte debatin për vendin ku do të zhvendosej përkujtimorja kushtuar një beteje të famshme të heroit kombëtar. Dikush pretendon se vetë gurët e Skënderbeut që nuk kanë luajtur sot e kësaj dite, janë monumenti më i besueshëm e i përjetshëm. Jo vetëm gurët e lartë thotë si me vete Ademi, por edhe emri i fshatit Vajkal, dëshmon keqardhjen që legjendat e shndërrojnë në mbinjerëzore. Kjo e vajit të kalit duket si e tepruar thotë Bimi, ashtu si edhe ajo e Peladhisë, që marrëzisht trajtohet si shenjë e tepricës së ushqimit e trajtimit të mirë të dhive nga popullata e rrethuar për kohë të gjatë nga turqit, që të habitur pyetën nëse ishte pelë apo dhi. Kjo vërtet duket e tepruar, ndërhyn qetësisht Ademi, ama ajo e ndërrimit të veshjes, pra e shndërrimit të ngjyrës së qashës nga e kuqja në të zezë, dhe e spikave nga e zeza në të kuqe është pothuaj e pranuar nga të gjithë. Ademit i duhet të presë të shohin ndonjë grua të moshuar për ti shpjeguar Bimit se çfarë është qasha si dhe domethënien e ndërrimit të ngjyrës që ishte e kuqe e kombinur me anë të spikave me të zezën, simbol i flamurit, ku e kuqja dominon, ndërsa pas vdekjes së Skënderbeut, gratë ndërruan uniformën duke e bërë fushën e qashës të zezë, ndërsa spikat shiritat ngushtë nga lart poshtë të kuqe, uniformë që mbahet sot e kësaj dite nga gratë e martuara. Dikur vazhdoi Ademi, ndoshta deri në vitet 60 këto rroba visheshin edhe nga të rejat, por në uniformën e vajzave e kuqja mbeti sot e kësaj dite mbizotëruese. Bimi po mendonte se me çfarë shenjash mund ta kenë shprehur keqardhjen për vdekjen e Skënderbeut krahinat e tjera që bien më të afërt me Skënderbeun, duke filluar që nga Dibra e Madhe apo Kastrioti me pusin e Gjonit e të tjera nishane.

Dymbëdhjetë kisha që nga Valikardha deri në Kryq të Lubaleshit u shndërruan në xhami, duke lënë të braktisur manastirin midis Zerqanit e Sopotit, rrënojave të të cilit thirren Kisha e Klloqve. Perandoria e dyzoi fshatin Sopot, duke vendosur përballë lagjes tradicionale të Priftakëve, me Pjetrin, Gjinin, Gjinkolën, Palin, Markun, Pepën e Kolën me Mustafën nga Edreneja, i cili me Mehmetin, Zenelin, Topin e Sulën, krijuan lagjen që sot e kësaj dite mban emrin Mustafanjë, ku dikush thotë se ka rrënjën në fisin Topi edhe presidenti aktual i vendit. Bimi kundërshton energjikisht, por Ademi e qetëson me argumentin që ka sa të duash çuna Tirane që e kane origjinën nga njëra prej Dibrave, si nga lagja e Dibranëve, apo vetë Dibra. Edhe për punë te kishave të kthyera në xhami, thotë Ademi, ato prapë vende të shenjta mbetën. Kjo ndodhi edhe me kishën më të madhe te perandorisë, me Shën Sofinë që u kthye në xhami.

Lajmi për varrin ilir të zbuluar në Sofraçan nga fadromat që hapin rrugën e Arbrit , sikur e ngacmon dhe e bën të jetë zevzek Ademin. Me siguri rruga duhet të ketë qenë e gjerë dhe e kontrollueshme si nga kalaja e Krajkë ashtu edhe ajo e Sofraçanit që duke u përpjekur të vlerësojë sa është dëmtuar nga gërmimi varrezën në Qafë të Sofraçanit, pak mbi tre çezmat, fillon të filozofojë duke e imagjinuar ushtarin që mbante parzmoren ilire duke e quajtur atë si dëshmorin e parë në luftën për mbrojtjen e qytetit të Dibrës nga pushtimi i Kryqëzatës së Parë në vitin 1107, dëshmor i një beteje vigane me një ushtri të stërmadhe kalorësish normanë të drejtuar nga siçiliani Bohemond. Ky duket se ka qenë një nga të paktat pushtime të ardhur nga perëndimi, për Dibrën, pas kësaj në shekujt e 13-të dhe të 14-të, qyteti ka rënë sa në duar të Despotatit të Epirit, në Perandorinë e Dytë Bullgare, në Perandorinë Bizantine apo nën Serbinë. Përballë varreve matanë Hurdhës së Priftit, ca lëndina të braktisura të quajtura Gropas, nga disa hisorianë argumentohen si ish vendbanimi i Pal Gropës sunduesit paraosman të Dibrës dhe Ohrit. Arbosi e më tutje Karmasi në krahë, Qafa e Madhe e ajo e Liqenit të drejtojnë rrugën për në Fushë të Gurrës, një ish qytet i mbuluar nga dherat e enigmat që në mungese të gërmimeve gjeologjike, zbulohet herë pas herë nga rrëshqitjet duke i dhënë mundësi përroit të Lanës t’i dërgojë në zallin e Bulqizës e drejt në Drin enigmat që provojnë të zbulohen. Ademi hamendëson se është më e arsyeshme që Pal Gropa ta ketë patur qendërbanimin në Fushë-Gurrë, ku gjurmët e një ish-qytetërimi janë shumë më të qarta se në Gropas. Vetë rruga nga Ura e Spiles, e deri tek ura e qytetit, sikur e justifikon qenien e qytetit, pjesa nga Hani tek Hoxhët e në Gropas sikur është ruajtur me gjithë gjerësine e saj, dhe roli i kalave anash duket sikur i shërben funksionit të qytetit, përpiqem të argumentoj unë.

Bimi përpiqet të filozofojë se lavdia gjithmonë ka edhe telashe, e Dibrës të dyja i kanë ardhur më shumë nga Skënderbeu, që zjodhi pikërisht këtë rrugë fare mirë të përforcuar me kalatë e Sofraçanit, Krajkës, Vajkalit, Xibrit, Gurit të Bardhë e deri në Krujë. Për rreth çerek shekulli, në atë kohë Dibra ishte kufiri i fundit deri ku Turqit mbanin terren. Nëse në kronikën e mëngjesit Dibra përmendej në krahun e Arnautëve, të nesërmen përmendej në anën tjetër duke kaluar sa në duar të shqiptarëve, sa në ato të osmanëve. Janë dy beteja të famshme të Skënderbeut pranë këtij qyteti, të dyja fituar prej tij, ajo e 29 prillit 1444 si dhe ajo e 27 shtatorit 1446.

Që nga perëndimi, dielli i kalon në mes të dhëmbëve të malit të Lopës, e ndalet duke i ndriçuar nga këmbët në maja malet e Kërcinit, Deshatit, Stogovës, Jablanicës e Bistrës. Liqeni buzë qytetit, që i bën një ndalesë lumit të Drinit, pak para se ai të bashkohet me zallin e Bulqizës, pasqyron rrezet e zbutura të diellit që po ulet duke i hedhur tej mbi dritaret e shtëpizave të qytetit, pak më shumë se 600 metër mbi det, e të tjera pasqyrohen nga ujrat e rrëmbyera të Radikës, që i vjen nga shpina qytetit, e fillimisht duket si në vijë të drejtë me Grykën e Madhe.

Kjo është qyteza modeste e Dibrës së Madhe, që vitet e fundit e vuri në mes të shtëpizave të sja një statujë modeste të Skënderbeut, si shenjë e qetësie që ai ndjen duke u dukur si një nga bashkëqytetarët e tij. Duket se emri është përdorur që nga lashtësia, fillimisht në një hartë të Ptolemeut në mes të shekullit të dytë, e thirrur Deborus, perandori i Bizantit e dinte ekzistencën e saj, ndërsa shkencëtari e publicisti i njohur Ami Bue, e vizitoi në trazirat antiturke te fillimit të shekullit XIX, sapo kishte thyer në bashkëveprim me grykën e madhe Hajredin Pashën, duke numëruar në këtë qytezë 64 dyqane e 4200 banorë.

Ndoshta edhe të dy llixhat e famshme të qytetit që shumëkush bashkë me ato të Peshkopisë i quan mrekullibërëse për dobitë që u sjellin njerëzve, do të bëhen më të rëndësishme, kur të dy Dibrat t’i lidhë rruga e Arbrit. Dibra ka nevojë ti afrohet vetvetes në Tiranë, por edhe detit.

allianz

Punë e paqme dhe përshkrime shumë interesante. Me fjalë të tjera, të jep i farë kënaqësie të lexosh për trojet e tua në kët stil të gjallë, dhe jo në stil artificial akademik. Flm që po i ndan me ne.