Feja dhe arbërit

vlug

Më poshtë po zbërthej disa fragmente nga dy dokumente mesjetarë të cilët flasin për arbërit mesjetarë, sidomos për përkatësinë e tyre fetare. Citimet janë marrë nga: Burime të zgjedhura për historinë e Shqipërisë, vëll. II, shek. VII-XV.

Shpjegim për ndërtimin e dokumentave. Fillon me titullin, që në shumicën e rasteve i është vënë nga përgatitësit e vëllimit në shqip, vijon viti se kur ka ndodhur/është shkruar ngjarja, emri i fondit/dosjes se ku ndodhet dokumenti dhe më pas gjuha e përdorur.

Është shek. i XIV-të dhe në Arbëri ka vende ku krishtërimi nuk ka depërtuar ende, por si duket udhëtari (tregtar, mundet dhe prift) propozon predikimin...

Që këta arbër nuk ishin të krishterë e shpjegon vetë udhëtari, kur thotë se “nuk janë thjeshtë katolikë, as thjeshtë skizmatikë” dhe se duhet të predikohet për t'i kthyer në “thjesht katolikë”, fjala "thjesht" nuk nënkupton, pra, që këta arbër ishin besimtarë të krishterë jo praktikantë, por që ishin jo të krishterë (skizmatikë jo e jo).

Që këta më lehtë mund të konvertoheshin në katolikë sepse kishin latinët më për zemër do ta sqarojmë më poshtë me dokumentin tjetër.

Kryepeshkopi numëron lehtësitë në rast pushtimi të Arbërisë, njëra sipas tij është prania e dy “kombeve”, njëri i latinëve dhe tjetri i arbërve.

E vetmja gjë "latine" e gjashtë qyteteve të para që numëron peshkopi, është përkthimi latinisht që i bën ai. Asnjëherë këto qytete nuk janë banuar nga "latinë"; mundet që në qytet të ketë jetuar ndonjë tregtar venedikas apo raguzian, por që të ketë pasur në numër aq të madh sa dhe flet kryepeshkopi, kjo është e pamundur, sidomos kur thotë se ka një qytet "Arbëri" (është e kotë të flitet për përkatësinë e Shkodrës apo Ulqinit, Tivarit e Kotorrit).

Arsyeja e këtij shtrembërimi nga ana e klerikut ishte të bindte dukën francez që:

Këtë “konsakrim”, kryepeshkopi nuk kishte si ta dinte sepse nuk kishte dalë kurrë nga Tivari, as edhe një herë të paktën drejt mestokës arbëreshe (në Vatikan mundet).

Këta latinë që banonin këto qytete bregdetare nuk ishin gjë tjetër veçse arbër që shkonin në tempull të krishterë e falnin meshë...

Është e çuditshme se si 6 qytete me “latinë”, në rast lufte, sipas kryepeshkopit nxirrnin më pak luftëtarë se arbëreshët që banonin në 4 qytete të një rëndësie më të vogël:

Prandaj ai anonimi i dokumentit të parë, kur thotë se arbërit kishin për zemër "latinët", duhet të kuptojmë se kishin për zemër po arbër, të cilët fatkeqësisht ishin konvertuar në të krishterë.

vlug

Situata fetare në trojet arbëreshe ishte aq kaotike se u ndje nevoja për mbajtjen e një koncili. Si rregull ky dokument duhej të ishte vënë para dy të parëve sipër sepse dhe data është shumë më para. Dokumenti i përket krestomacisë, "Burime të zgjedhura për H.Sh. vëll. II, shek. VIII-XV"

Prifërinjë të korruptuar, kurvëri midis tyre, vjedhje... etj., etj.

Edhe nëse i largonin këto femra "shqetësuese" për Vatikanin, nuk do të thotë se këta priftërinjë hiqnin dorë nga kurvëria.

Pra peshkopi grumbullonte të ardhurat e çdo kishe që kishte nën juridiksionin e tij, dhe... i mbante për "nevojat" kishës. Po ashtu peshkopi ishte përgjegjës për të ardhurat që i ishin caktuar të varfërve. Po a i shkonin vërtet të varfërve këto para? Sidomos kur ishin 1/4 e gjithë shumës.

Meqënëse qëndrimi i klerikëve ndaj moralit krishter nuk kishte qenë nga më të mirët... as qëndrimi ndaj popullsisë nuk ishte ai që u kishte mësuar mjeshtër zdrukthtari, sepse ndryshe Papa nuk do detyrohej të lëshonte urdhra të tillë:

Urrejtja paska arritur kulmin sepse këta arbër të vjedhur e mashtruar nga kisha, paskan guxuar ti vinin vetë në vend padrejtësitë, qoftë dhe ndaj një kryepeshkopi.

Por situata nuk u zgjidh me ndërhyrjen e Papës, apo, ky nuk ishte rasti i vetëm i padrejtësive e ndyrësive të klerit. Gjithsesi është një nga rastet e dokumentuara, dhe nga vetë Papa. Ky i fundit nuk e bënte se ndjehej keq kur keqtrajtoheshin besimtarët, por sepse në Romë gjithmonë ka pasur luftë midis fraksioneve dhe Papa në këtë rast po godet kundërshtarin. Kreu i kishës katolike është personi i fundit që i nxjerr të palarat në shesh kishës.

Shqipe

Historianët gabimisht i kanë konsideruar latinët e lartpërmendur si popullsi të latinizuar, megjithëse asnjëherë në Ballkan me termin latin nuk është quajtur kjo popullsi. Këta më tepër janë quajtur vllehë, aromunë, mavrovlasë, cincarë, kucovlasë, dalmatinë, por me emrin "latin" nuk i gjejmë në burime historike.

Me emrin latin gjithmonë janë quajtur katolikët. Edhe kroatët deri vonë janë quajtur latinë nga ana e shqiptarëve, gjithnjë për shkak të religjionit.

mesdimr

Për t'u pagëzu "qytet latin" mjafton të kishe një prijës që të bënte marrëveshje me naltmadhninë e tij, papën e radhës (natyrisht për mirëqenien e popullit...). Si hap i parë dëshire të mirë ngrihej një kishë "latine" mu në mes të oborrit, pak a shumë si ato të "grekëve" që ndërtoheshin ca më vrazhdë me urdhrin e perandorit bizantin të radhës, mundësisht mbi rrënojat e orakullit vendas, e mundësisht duke përdorur gurët e këtij (në kohën kur këto qytetet "latine" ishin "greke"). Një kishë që ndërtohej me para të huaja, popullohej me priftërinj të huaj, frekuentohej nga tregtarë të huaj dhe nga toga e xhandarëve mercenarë që shoqëronin kudo tregtinë e shenjtë -- por që nga çdo gjë tjetër, si psh. gurët, ishte vendase...

Natyrisht kisha tani kryente e mbikëqyrte çdo lëvizje politike e ekonomike të cilido malli në qytetin që, paçka se çdo gjë tjetër e kishte "barbare", përderisa kishte pranuar "zotin e latinëve" dhe përderisa dërgonte që aty e tutje korrespondencë arkivore nga kisha në Vatikan, në latinisht, ishte... "latin". Më vonë shërbëtorët e parë do të sillnin rreth kishës me anë të "dashurisë kristiane" dhe njerëzit e nevojshëm që ta mirëmbanin duke synuar së pari vajzat, fëmijtë e vegjël dhe ditëfundësit, si më të përgatitur në çështje ideologjike... dhe më vonë duke shfrytëzuar në rend të parë dhënien e besës nga kryefamiljarët apo prijësit e krahinës (e cila, siç e mësonin dhe e shfrytëzonin mjaft mirë gjithë të huajt, nuk mund të thyhej nga pala shqiptare, derisa vajti në degradim pikërisht për arsye se shqiptarët filluan të binin pre e besës së tyre ndaj çdo paraziti).

Një rast ndore për paralelizëm për lehtësimin e historianëve janë dhe vitet '94-2002, vitet e evolucionit kërpudhor trillojësh. Sot çdo fshat e qytet shqiptar ka nga një kërpudhë të financuar drejtpërdrejt nga tre ekonomi trikontinentale passhtetërore të decentralizuara jotaksapaguese që sillen rreth Arabisë Saudite, Greqisë, Izraelit, Italisë, Zvicrës dhe SHBA-së, por që mbrohen me mantelin e "lirisë së besimit fetar".

Vlug nqs në shekullin e katërmbëdhjetë, dmth. vitet 1300-1400 troje të tëra të Arbërit nuk qenkan as thjesht katolike as thjesht ortodokse, mos ndoshta mbeten pak si "të ndërlikuara"?! Mos ishte ky, ndërlikimi që do të shqyrtohej për thjeshtim 500 vitet në vazhdim nga aleanca e ndritur sulltan-papë-patriark...? Ndërlikim që më bën të mendoj për përrallat e bukura të dashurisë sonë të madhe e të pakufishme për kristianizmin dhe se si e përqafuam plot gaz e hare... që para se ky të lindte! Ironike sepse ndërsa Evropa shpallej kristiane në letra këta kokëshkretët tanë s'qenkëshin të tillë as në letra, le në realitet (dhe më sjell në mendje vetë Konstandinin, që ndërkohë që shpallte kristianizmin si standard policor të regjimit, për vete rroi e mbretëroi... një pagan adhurues i Diellit).