Buzmi - Mjedisi i dimrit - Mesdimri (H)

49572 · 24.12.2006, 18:53

Gëzuar Kërshëndellat, Vitin e ri 2007 dhe Benikun!
Buzmi bujar!

24 dhe 25 dimëror (dhjetor), Kërshëndellat, Nata e buzmit - Nata e parë e buzmit
Hapja e shtillit të kërshëndellave, këndellja dimërore e diellit – Solstici i dimrit - Hapja e mesdimrit

31 dimëror - 1 kallnor, (dhjetor-janar)Viti i ri, Kryeviti, Motmoti - Nata e dytë e buzmit
Mirëseardhja e vitit të ri diellor – Ndërrimi i vitit në kalendar

5 dhe 6 kallnor (janar), Dita e benikut - Nata e tretë e buzmit
Festimet e mbylljes së shtillit të kërshëndellave – Fundi i mesdimrit

Citim:

BUZM,~I m. sh. ~E, ~ET.
1. Kërcu i madh. Buzm i trashë (i rrumbullakët). I shëndoshë si buzm. Pres një buzm.
2. etnogr. Kërcu i trashë që vihej në zjarr natën e kërshëndellave. Nata e buzmit; nata e kërshëndellave. Buzmi bujar! - përshëndetje që përdorej natën e kërshëndellave.
3. Carani i vatrës.

FGJSSH, 1980, Tiranë

Kërshëndellat, Kryeviti, Beniku – Tri netët e buzmit
Riti i djegies së buzmit, kërshëndellit, kërcurit a benikut, si shenjë e këndelljes së diellit, dhe begatisë.

Në mëngjes herët para lindjes së diellit, burrat shkojnë në pyll dhe rrëzojnë një dru të ri ahu, lisi a peme tjetër karakteristike të zonës, që digjet mirë. Ata që e shohin drurin duke rënë, do të kenë mbarësi gjatë vitit të ri diellor. Me kthimin e burrave nga pylli gjindja e fshatit, krahinës a qytetit, mblidhen në hyrje të tij dhe në pritje përpiqen kush e kush ta shohë i pari bartësin e buzmit që vjen në banë.

Kërcuri i sjellë lihet në oborr apo jashtë pragut të shtëpisë, mbështetur mbi murin e kësaj deri në perëndimin e diellit.

Në të fundit të perëndimit, buzmi sillet në shtëpi, nga buzmari, njëri prej anëtarëve të familjes, i cili thërret me emër të zotin e shtëpisë duke ndjekur me: “...po vjen buzmi, me bukë e djathë e gjithë të mirat!” e shprehje të tillë karakteristike sipas krahinës. I zoti i shtëpisë sakaq ia pret “Mirë se të vijë!” a “Mirësevjen!”. Druri i buzmit futet në odën e miqve nga buzmari që hyn brenda duke e mbajtur drurin mbi shpinë, e ndërsa hyn, pritet me fjalët “Buzmi bujar!” që është dhe urimi i madh i shtillit të kërshëndellave, ku nieri i dëshiron nierit bukë e begati gjatë vitit të ri që po hyn me këndelljen e diellit.

Buzmi vendoset në shtëpi me kujdes që ana e prerë të shohë rrezet e diellit që perëndon. Mbi të vihet një vakt i plotë i mikut me haje e pije, në shenjë nderimi e mikpritjeje. Me të rënë nata, kërcuri ndizet në vatër, flijimi i diellit të vjetër që vdes për t’i lënë vendin diellit të ri. E kështu nis flakadani i kërshëndellave, i cili nuk duhet fikur deri në mëngjesin e të nesërmes. Me përfundimin e djegies hiri i mbledhur në vatër mblidhet e shpërndahet nëpër ara, ose buzë pemëve për të pasur prodhim të mbarë.

Buzmi ndizet natën e kërshëndellave, fiket, ndizet natën e kryevitit, fiket dhe ndizet natën e benikut e digjet me fund. Në tri mesnetët e buzmit shtihet me pushkë në ajër, ose hidhen fishekzjarre.

Në Shqipëri priftërinjtë e kanë luftuar ritin duke u përpjekur që ky të mos ushtrohej, me pretekstin e varfërisë së përgjithshme. Në shumë raste e kanë ndryshuar atë me sukses duke i hequr organikën e buzmit e duke e zëvendësuar me qiririn që duhej mbajtur ndezur gjatë natës.

Ky rit haset edhe në shumë vende të tjera të Evropës si fqinjët, Flandra, Gjermania, Suedia, Letonia, Franca, Anglia, etj. Rëndësi mes këtyre paraqet Letonia që ka festë të përafërt dhe më 6 janar...

Natën e parë të buzmit në Malësinë e Madhe theret dash. Një pjesë e mishit iu jepet të varfërve. Në përgjithësi gjatë netëve të buzmit jepet ushqim me zemër të hapur. Në Kelmend, lihen sende mbi varret e paraardhësve, të cilat vijnë e marrin gjatë natës së vonë ata që i kanë nevojë.

Për të pasur prodhim të mbarë në stinën e pemëve, kashta e nxjerrë nga poshtë tryezës së kërshëndellave preket me sëpatë. Më pas, i zoti i pemëve për të cilat kryhet riti e lidh kashtën rreth trungut të tyre, duke thënë: "Lidhni fryt, ose do t'ju pres me rrënjë!" me qëllim që pema të mos sjellë fryt para kohe. Riti ndiqet edhe sot në shumë fshatra shqiptare të Maqedonisë perëndimore.

Në Shqipërinë veriore, kashta shpërndahet nëpër ara, në mënyrë që të korrat e ardhshme të vijnë të begata.

Në Rekën e Epërme (RM), gjatë djegies së buzmit mbi vatër vihet një plor. Kjo bëhet që fara e grurit të mbjellë në vjeshtë të mbrohet nga ngricat e dimrit.

________________
Për rindërtim u përdor lëndë nga R.Elsie me burime të cituara - kr. J. G. von Hahn 1854, i, f. 161; M. E. Durham 1915, 1940, ff 83-87; F. Nopcsa, Relijjidse Anschauungen; M. Sirdani 1924; E. Schneeweis 1925,1935, ff. 155-159; E. Çabej 1935, f. 567; Rr. Zojzi 1949, ff. 99-100; G. Stadtmiiller 1954, ff 227-228; M. Lambertz 1973, f. 470; A. Berisha 1976; M. Tirta 1978. ff. 176-181,19973, 2004, ff. 282-288; F. Podgorica 1984,1, f. 169; M. Kras-niqi 1982,1984; Sh. Pllana 1992; E. Selimi-Osmani 1997, ff 15-17; S. Zogu 1989; K. Shtjefni 1998, f. 177. F. Nopcsa, Religibse Anschauungen; A. Jovicevic 1923, f. 128; M. Krasniqi 1982,1984; E. Selimi-Osmani 1997, f. 17-20; Gj. Zheji 1998, ff. 57-59. - në librin "Leksiku i kulturës popullore shqiptare".

49572 · 24.12.2006, 18:56

Citim:

“Mjedisi i dimnit:

Festë karakteristike popullore mbarëshqiptare e cila festohej në muajin Dhjetor me këngë, valle dhe rituale.

Enci. “Mjedisin e dimnit” e gjejmë edhe me emrat “Natë këndellja”, dhe “Natë Buzmi”.

Buzmi është një trung druri i madh i cili zgjidhej për t’u djegur “Natën e Buzmit”. Sipas Çabej: buzmit i bëhen nderime të posaçme. Referuar besimit popullor, buzmi shton gjënë e gjallë dhe prodhimet bujqësore. Sipas Haxhihasanit: gjuhtarët tanë kanë shpjeguar se fjala buzëm është një fjalë autoktone e shqipes, e trashëguar nga fondi i lashtë inndoevropian. Sipas Zojzit: traditën e vjetër të kësaj feste e gjejmë në Shqipninë e Veriut dhe veçanërisht në Dukagjin , Mirditë e Lumë por mbeturina të riteve të buzmit janë konstatuar edhe në Himarë, Gjirokatër, Përmet etj, si dhe te arbëreshët e Greqisë. Megjithëse kjo festë ka qënë kremtuar kryesisht nga të krishterët, në Shkodër kjo kremtohej edhe nga familjet myslimane me emrin “festa e kullanave”. Këngët e kënduara me këtë rast ishin këngë masive në kor dhe njiheshin me emrin “kënget e kullanave”. Ja si e gjejmë të pasqyruar në poezinë popullore:

Po vjen Buzmi bujar
me gjeth e me bar,
me edha,
me shtjerra,
mbas tyne vjen vera.

Në natën e buzmit këndohej dhe kërcehej nga të gjithë. Në mesnatë zakonisht shkohej në kishë. Karakteristike është vajtja e festuesve pranë bagëtisë ku të gjithë imitojnë zërin e kafshës, kryesisht zërin e dhive. Sipas mendimit të studiuesve në festimet e buzmit ka praktika rite që të çojnë në mënyrë të qartë në trashëgimin kulturor ilir. Shiko “kalendari primitiv”, “mjedisi i verës”.

Lit: Zojzi Rrok, “Gjurmë të një kalendari primitiv”, Bultini i Institutit të Shkencave, Tiranë 1949; Çabej, E. “Studime gjuhësore-II” “Studime gjuhësore -V”, Prishtinë 1975; “Lirika-I”, Tiranë 1986;Zogu Sokol, “La tradition du buzm e la contree de Puka”, “Culture populaire albanaise”, 10/1990 etj.

http://www.vasiltole.com/Albanian/En...clopediaM.html

49572 · 24.12.2006, 19:24

Citim:

Viti i ri në traditën e lashtë të popullit tonë

Në traditën e shpjegimit të ndryshimeve të stinëve, populli ynë besonte që në dimër, vera (ngrohtësia e diellit) hynte në tokë dhe i ftohti dilte nga toka e kështu me rradhë. Duke vërejtur fenomenet natyrore ata hetuan që në muajin dhjetor bimësia fillon e merr lëngun nga toka për ripërtritjen e gjelbërimit dhe të frutave në vitin në vazhdim. Kjo datë përkujtohej me shumë ceremoni ku i kërkohej natyrës që të kishte bollek. Ritet ceremoniale ruhen deri në ditët tona me emrin "Buzmi Bujar".

Në embrion festimi e ceremonia ka një dru lisi të njomë që vendoset të digjet nga njëra anë në vatër. Ky quhet buzmi. Trungu i njomë prej lisi lidhet me drurin e shenjtë të lisit që hyjnizohej nga të parët tonë që në kohëra shumë të lashta. Lisi i Dodonës ishtë zanafilla e tempullit më të vjetër në tokën ballkanike dhe patjetër që ky rit (ceremoni) e ka prejardhjen nga kulti i lisit.

Gjatë natës së Buzmit që bie më 24 dhjetor kryheshin disa rite:

Vendosej në vatër trungu i lisit. Ai duke u djegur nga njëra anë në anën tjetër nxirrte lëng sepse ishte i njomë. Pikërisht këtu vendoseshin të gjitha llojet e ushqimeve në sasi të vogla. Kjo bëhej që të ushqehej buzmi, Lisi si bimë e shenjtë. Aty vendosej pak brumë buke, djathë, vezë, arra, mollë, ftonj, fasule, hidhej pakë verë ose raki, e të tjera prodhime të natyrës.

Gjatë darkës pjestarët e familjes dilnin përjashta dhe me kashtën e grurit ose të misrit formonin disa kuadratë. Merrnin nga vatra dy drunjë të djegur dhe në arë i fërkonin me njëri-tjetrin, që ato të lëshonin shumë shkëndija. Në këtë çast thonin:"Sa gacë (shkëndija), aq karricë". Karricë ishte një enë matëse e drithit.

Pas kësaj, po gjatë darkës një fëmi i familjes merrte një sopatë dhe iu afrohej me rradhë pemëve duke iu matur sikur do i godiste me tehun e sopatës për t'i prerë. Një pjestar tjetër i familjes i thoshte: "Ç'po ban?" - fëmija përgjigjej: "Po e pres se nuk ban (nuk prodhon)!" - I madhi i përgjigjej: "Mos e prit se sivjet do të bajë (prodhojë)". Kjo ceremoni bëhej me radhë, sipas mendimit se kështu, ajo (pema) frigësohej e prodhonte. E kështu vazhdonin dhe ceremoni të tjera.

Në këtë festë gatuhej një gjellë ku hidheshin të gjitha llojet e prodhimeve vjetore nga pak. Pra zihej në një tenxhere (kusi ose vorbë a vegësh) pak misër, pak grurë, fasule, kungull, thelbinj arre, gështenjë, mollë, dardhë, tamël (qumësht), gjalp, e kështu me rradhë, dhe të gjithë pjestarët hanin pak nga kjo gjellë.

Në këtë ceremoni nuk është i domosdoshëm mishi, por po të jetë ai serviret pa ndonjë dallim nga ditët e tjera. Atë natë gatuhej një kulaç i madh ose i vogël sipas dëshirës i përgaditur me arra.

Mendimi i studiuesve është që "Tokës Mamë" i bëhej fli druri i lisit si bima më e shenjtë e paraardhësve tanë. Por edhe lisi për të na sjellë mbarësi ushqehej me produkte të ndryshme.

Kjo datë në të cilën përkujtohej "Buzmi", buza e motit, fillimi i vitit përkon me ditën kur dita fillon të zgjatet. Data duhet të ketë patur lëvizje nëpër mijëravjeçar. Kjo tregon se të parët tanë kishin njohuri mbi kozmosin. Nga ana tjetër ata e kishin kuptuar se në këtë kohë fillonte ripërtëritja e drunjve frutorë e jofrutorë. Në këtë periudhë mbaronte edhe prerja e lëndëve drusore që përdorëshin për ndërtim banese e për mjetet prej druri të përdorimit. Drurët e prerë gjatë një muaji para buzmit nuk i dëmtonte krimbi (tenja).

Shumë më vonë, krishtërimi përafërsisht këtë datë e simbolizoi si ditëtëlindjen e Krishtit. Se sa e ngulitur ish kjo tek paraardhësit tanë, e në vazhdimësi deri në ditët tona, e tregon dhe mbijetesa e emrit të lashtë, të cilin 2000 vjet krishtërim nuk e kanë ndryshuar dot. Ato që janë Krishtlindje për të krishterët, për shqiptarët janë "Kërshëndella" që vjen nga fjala "kërcu", cung druri.

Këtu u shënuan shkurtimisht disa të dhana për lashtësinë e ritit të ripërtëritjes së natyrës të trashëguara nga populli ynë.

http://shqiperia.com/histori/viti_i_...hqiptare.shtml

Shqipe · 25.12.2006, 00:36

Citim:

Gëzuar Kërshëndellat, Vitin e ri 2007 dhe Benikun!
Buzmi bujar!

Ju uroj dhe unë të gjithëve këto festa për shumë mote. Gëzuar

Citim:

Më pas, i zoti i pemëve për të cilat kryhet riti e lidh kashtën rreth trungut të tyre, duke thënë: "Lidhni fryt, ose do t'ju pres me rrënjë!"

Një zakon i ngjashëm ishte në Kosovë përpara, kur njerëzit dilnin me nga një sëpatë dhe u mateshin pemëve për t'iu rënë, me mendimin për t'i frikësuar në mënyrë që të bëjnë më shumë fruta në vitin e ardhshëm, duke iu thënë "A bani pemë, a iu prejmë", pikërisht në ditën e Benikut (për herë të parë po e dëgjoj këtë emër), Në këtë ditë ishte zakon gjithashtu të nxirreshin nga fllaniku (qileri) pemët që janë ruajtur deri atëherë, për t'i ngrënë anëtarët e shtëpisë, veqanërisht rëndësi kishte ftoi i cili hahej në dy mënyra: i pjekur në furrë apo i freskët. Pleqtë thonin se të jep shëndet ftoi nëse hahet në këtë ditë. Tek njiheshin me emrin sllav Bozhiqe, mirëpo festoheshin si festë e kahershme shqiptare.

vlug · 25.12.2006, 13:07

Buzm bujar! Vëllezër. Buzm bujar!

Vigan · 26.12.2006, 19:57

Për një buzm me begati dhe lumturi për të gjithë juve kudo që jeni.

Aht · 28.12.2006, 18:59

Për shumë vjet gëzuar, shëndet e pare

49572 · 1.1.2007, 18:57

Sa keq m'vje për ata që kon gjyshet m'shpi kto ditë :lol:

Diellza · 2.1.2007, 07:12

Gëzuar 2007!

Shqipe · 2.1.2007, 09:31

Gëzuar vitin e ri '07 të gjithëve

kodmors · 24.12.2008, 17:51

Për ata që përdorin Facebook-un, përhapni lajmin e mirë, ftoni miq e shoqni tek ngjarja poshtë që të mësojnë dy-tre sende

http://www.facebook.com/event.php?eid=35433484191

Ene gëzuar Mesdimrin të gjithëve! Zjarret prej nesër.

dea · 24.12.2008, 23:11

u tha, u bë ...

gëzuar

Shqipe · 25.12.2008, 01:17

Gëzuar të gjithëve, Buzmi Bujar

Përdorimi i çështjes
Shfaq pamjen për shtyp Dërgoje faqen me postë
Paraqitja
Vijore E ndërthurur E shkallëzuar

25.12.2006, 13:07	#5
vlug 6.000 Anëtarësuar: 8.2006	Buzm bujar! Vëllezër. Buzm bujar!

26.12.2006, 19:57	#6
Vigan gjallar Anëtarësuar: 7.2006 Vendndodhja: Firenze , Itali	Për një buzm me begati dhe lumturi për të gjithë juve kudo që jeni.

28.12.2006, 18:59	#7
Aht pretar Anëtarësuar: 7.2006	Për shumë vjet gëzuar, shëndet e pare

1.1.2007, 18:57	#8
49572 Anëtarësuar: 8.2006	Sa keq m'vje për ata që kon gjyshet m'shpi kto ditë :lol:

2.1.2007, 07:12	#9
Diellza . Anëtarësuar: 9.2006	Gëzuar 2007!

2.1.2007, 09:31	#10
Shqipe dykrenshe Anëtarësuar: 8.2006 Vendndodhja: Në breshta, mes bredhave,	Gëzuar vitin e ri '07 të gjithëve

24.12.2008, 17:51	#11
kodmors bukëpjekës Anëtarësuar: 6.2007	Për ata që përdorin Facebook-un, përhapni lajmin e mirë, ftoni miq e shoqni tek ngjarja poshtë që të mësojnë dy-tre sende http://www.facebook.com/event.php?eid=35433484191 Ene gëzuar Mesdimrin të gjithëve! Zjarret prej nesër.

24.12.2008, 23:11	#12
dea e martuar Anëtarësuar: 1.2008	u tha, u bë ... gëzuar

25.12.2008, 01:17	#13
Shqipe dykrenshe Anëtarësuar: 8.2006 Vendndodhja: Në breshta, mes bredhave,	Gëzuar të gjithëve, Buzmi Bujar