Kishat ortodokse në Dardani

Kandhaon

Me përhapjen graduale të krishterimit në Iliri gjatë shekujve 3-4 e më tej, kryesisht nëpër një shtresë qytetare ilire, disa nga vendet e kulteve pagane filluan të konvertoheshin, mbi to ndërtoheshin kishat krishtere. Kjo gjë ka vazhduar për shumë shekuj tjerë.

Më pas gjatë sundimit bizantin, në Dardani ndërtohen një numër i madh i kishave në stilin bizantin, dhe duke qenë se popullësia e Dardanisë ishte shqiptare edhe kishat kanë shërbyer për këtë popullësi. Në shekullin e 12-të pushtohet Dardania nga Mbretëria serbe e Nemanjiqve, dhe tek një shekull më vonë, më 1252 Kisha ortodokse serbe e bart selinë e saj në Pejë. Megjithatë kishat u gjetën të gatshme, asnjë nuk u ndërtua nga serbët. Ishin kishat e lashta që i kishte përdorur popullësia iliro-shqiptare gjatë shekujve. Kuptohet që gjuha serbe u imponua si gjuhë e shtetit, kishës, etj. Por popullësia përreth kishave ka qenë arbëreshe, dhe sipas burimeve historike edhe ushtria e mbretërisë së atëhershme serbe kishte një numër të madh kalorës e luftëtarë shqiptarë, të cilët Serbia i shihte si aleatë kundër Bizantit. Kjo nënkupton që sikurse klasa ushtarake ka pasur shqiptarë në radhët e saj, e njëjta gjë duhet të jetë edhe me priftërinj. Dhe ne nuk po e lëmë këtë konstatim në nivelin e një hamendjeje. Dihet që e ashtuquajtura "shpërngulje e madhe e serbëve nga Kosova", ishte një shpërngulje e shqiptarëve ortodoksë në viset e veriut, ku disa prej tyre të fisit kelmendas ishin vendosur në fshatrat e Sremit, Jarak, Nikinc dhe Hërtkovci. Prijësi i kësaj shpërngulje ishte Patriarku Arsenije Cërnojeviq, që në origjinal do duhej të ishte Arsenije Gjurashi. Pra ky i përket fisit të njohur Gjurashi, nga i cili vinte edhe Shtjefën Gjurashi, dhëndrri i Skenderbeut, princ i Zetës.

Pra ky është një fakt, që Kisha Ortodokse në atë kohë, ishte skeptike ndaj etnisë së priftit dhe kërkonte vetëm përkushtim në fe. Kështu që lirisht mund të themi se priftërinjtë rekrutoheshin aty nga popullësia lokale, e cila në përqindjen më të madhe ishte arbëreshe, dhe vetëm një pakicë ishin vlleh e serbë, këta të fundit ose të ardhur ose arbëreshë të asimiluar. Kështu, përderisa disa shekuj rresht, besimtarët ishin arbëreshë, priftërinjtë arbëreshë, dhe kishat ishin ndërtuar nga ilirët apo arbëreshët para se serbi të dukej atyre anëve, dhe duke qenë kishat ishin dhe janë në tokë shqiptare, atëherë kjo duhet të llogaritet si një pasuri materiale dhe shpirtërore e kombit shqiptar.

Gjatë sundimit osman, popullësia arbëreshe e Dardanisë, kaloi në islamizëm, dhe pakica e deri-atëhershme katolike nuk ndryshoi në përqindje. Kështu nuk mbetën ortodoksë shqiptarë në Dardani. Gjatë dy shekujve që 1710 deri 1918 kishat ortodokse të Kosovës, vëhen nën prijën e drejtëpërdrejtë të Konstandinopolit, pra me një fjalë gjatë kësaj kohe nuk ishin nën jurisdiksionin e kishës serbe. Pas rënies së Perandorisë Osmane, Serbia fillloi propagandën anti-shqiptare të kamufluar si luftë anti-turke, anti-islamike, dhe pesë vite pas pushtimit të Dardanisë, më 1918 fillon dërgimin e priftërinjëve nëpër kishat ortodokse shqiptare të cilat i uzurpon që të gjitha.

Jo vetëm që kishat ishin ndërtuar nga arbëreshët, e përdorur me shekuj nga arbëreshët, por edhe janë ruajtur shekuj me radhë nga po ky popull. Familje, ose krahina të caktuara kanë ruajtur kishat nga sulmet e banditëve, të cilët në shumtën e rasteve ishin serbë.

Atëherë çfarë kërkon populli serb në pasurinë shpirtërore-materiale të shqiptarëve?

Të marrim një shembull për të treguar situatën shizofrenike që shumëkujt i duket normale. Pasiqë egjiptasit e sotëm janë muslimanë ose kristianë-koptë, a mundem unë të mbaj veten si pagan me fe egjiptase, dhe me këtë të pretendojë piramidat e Egjiptit si një pasuri timen? Pra me logjikën e serbëve i bie kështu.

Në realitet është tërësisht ndryshe. Në Evropën Perëndimore dhe Veriore, paganizmi u zhduk fare nga faqja e dheut që në kohën e mesjetës. Ata popuj u bënë kristianë. Megjithatë, Britania mban Stonehenxhin si një pasuri të vetën, poashtu popuj të tjerë evropianë, varësisht nga prejardhja, ruajnë vendet e kulteve pagane dhe faltoret e lashta si pasuri të vetat, dhe askush i huaj nuk u bë pagan dhe në emër të kësaj të shkojë t'ua marrë ato vende.

Fakti që shqiptarët kanë ndërruar fe, nuk guxon të përdoret si një pretendim që specie të ndryshme sub-humane t'ua marrin këto pasuri të vetat. Populli shqiptar nuk është as i pari dhe as i fundit që ndërroi fe. Prandaj ne si popull duhet të bëjmë çmos që të marrim atë që është e jona.

Sa i përket serbëve, dhe nevojës së tyre për vende fetare, ata meqë janë kolonë apo refugjatë që kanë ardhur gjatë sundimit të Serbisë, le t'i ndërtojnë kishat në oborret e veta me shpenzime të veta, ashtu siç bëjnë turqit në Gjermani me xhamitë e tyre.

Kjo është hapësira e Ipeshkëvisë së Rashkës dhe Prizrenit e cila duhet t'i kthehet popullsisë shqiptare, së bashku me kishat, manastiret dhe katedralet që janë në këtë hapësirë