1908-12: Lëvizjet kombëtare pas Kushtetutës Osmane

mesdimr · 23.9.2009, 09:32

Pjesë nga "Ballafaqime politike në Shqipëri" e Sejfi Vllamasit, fq.48-69.

Citim:

Lëvizjet kombëtare pas Kushtetutës Otomane

Më 21 korrik 1908 për shkak të kryengritjes të Armatës së Tretë të Rumelisë, të drejtuar nga oficerët xhonturq dhe të ndihmuar nga shqiptarët, sulltan Hamiti u detyrua të shpallë Kushtetutën për herë të dytë, pasi të parën me tradhëti e anulloi dhe artizanin e saj, Midhat Pashën e Madh, e internoi dhe e burgosi në Taif, afër Mekës, në Arabinë Saudite, dhe më von e mbyti në banjë me anë të një pehlivani (mundës) që kish dërguar apostafat prej Stambollit.

Pas shpalljes së Kushtetutës shkova në Kolonjë dhe, gjatë udhëtimit, në Stamboll u takova me Çerçiz Topullin, në Selanik me shokun tim Bajo Topullin, në Manastir me Fehim bej Zavalanin, me Sotir Peçin, me Themistokli e Telemak Gërmenjin dhe, në Korçë, me Sami Pojanin dhe me Beso Gegën. Të gjithë këta kanë lozur një rol kryesor në Rilindjen Kombëtare.

Me shpalljen e Kushtetutës Rexhep pashë Mati prej Tripolit vjen në Stamboll si ministër i Luftës i qeverisë së parë të Hyrrijetit (Lirisë), ku iu bë një pritje madhështore si njeri i madh e liridashës, por mjerisht, për fat të keq të Shqipërisë, pas 24 orësh vdiq nga zëmra në moshën 60 vjeçare.

Në këtë kohë, deri në mars të 1914-ës, në Stamboll kam dhënë mësime fizike e kimie në një shkollë dyvjeçare për teknikë të mesmë veterinarë dhe kështu kam qënë në lidhje të ngushtë e të vazhdueshme me Lëvizjen Kombëtare.

Në zgjedhjet e para parlamentare u zgjodhën 28 deputetë shqiptarë, në shumicë nga paria e vendit dhe disa hoxhallarë. Midis deputetëve dalloheshin si patriotë të aftë Ismail Qemali, deputet i Vlorës, Nexhip Draga, deputet i Shkupit, dhe Shahin Ypi-Kolonja, deputet i Korçës.

Pas tetë muajsh, reaksioni, më 31 mars 1909, i kryesuar nga Sulltani, tentoi për një kundërrevolucion, por ky u shtyp me intervenimin e rrufeshmë të ushtrisë e të vullentarëve të ardhur nga Selaniku, ku shqiptarët lojtën një rol të dorës së parë. Ushtria e garnizonit të Stambollit u çarmatos, Sulltani u zbrit prej fronit dhe u deportua në Selanik, ku u mbyll në Vila Alatini.

Në Turqi në atë kohë kanë ekzistuar dy parti: njëra "Ittihat ve Terekki" "(Bashkim dhe përparim)", e përbërë prej turqve të rinj (Jeun-Turc) dhe tjetra parti ishte "Hyrijet ve Itilaf" ("Lirive dhe e Marrëveshjes"), anëtarët e së cilës ishin prej të gjithë kombësive që përbënin Perandorinë Otomane.

E para, nacionaliste shoviniste, synonte turqtzimin e kombësive e në radhë të parë të kombësisë shqiptare dhe aspironte një centralizim administrativ, kurse tjetra, në kundërshtim me të parën, ish për një decentralizim administrativ dhe liri mësimi në gjuhën kombëtare të sejcilit komb.

Të parët, të paeksperiencë dhe me një horizont të ngushtë, ndiqnin një politikë që nuk i përshtatej as kohës as edhe strukturës së Perandorisë Otomane. Kurse të dytët, të kryesuar nga Princ Sabahudini, ishin më me eksperiencë dhe me një horizont më të gjerë. Këta shpëtimin e vëndit e shihnin në ndjekjen e një politike toleruese, të përshtatëshme për kushtet speciale të Perandorisë.

"Ittihat ve terekki", me një fjalë "Xhemijeti", ish i organizuar mirë në popull me klubet e tij dhe përmblidhte elementin më enthusiast e ekstremist turk, ashtu edhe myslimanë të kombësive të tjera, të cilët për arësye feje, ose interesi, ishin për atë politikë. Këta kishin me vete edhe oficerët e rij turq, dispononin mjete kolosale financiare dhe si forcë kishin ushtërinë, me anë të së cilës ishin të vendosur ta vinin në jetë programin e tyre "unification et nivellement"¹ të të gjithë kombësive të ndryshme.

"Itilaf ve Hyrijeti", anëtarët e së cilës, midis tyre të bashkuar vetëm kundra xhonturqve, përbëheshin prej elementësh heterogjenë dhe nuk ishin të organizuar si parti në popull.

Ne shqiptarët e pritëm me entusiazëm e me brohori shpalljen e Kushtetutës, pasi mendonim se edhe për ne kishte ardhur koha që të gëzonim si komb të drejtat më elementare, që na i kish mohuar Sulltani. Mendonim se me anë të shkollave në gjuhën kombëtare do të ngrinim lart nivelin e kulturës të popullit dhe do ta zhvillonim ndërgjegjen kombëtare të tij, me një fjalë ta pregatitnim për kohën e ardhëshme.

Besonim se Turqit e rinj do të ndiqnin një politikë realiste dhe të përshtatëshme me ekzigjencat e shekullit 20 dhe me kushtet speciale të Perandorisë, duke hequr dorë nga masat paliative² të Sulltanit që mendonte vetëm veten e jo vendin e tij.

Por mjerisht xhonturqit me politikën e tyre shoviniste më parë sulmuan nacionalizmën shqiptare, që ishte në zhvillimin e plotë të saj, sepse sipas mendimit të tyre formonte një rrezik të afërt për politikën e tyre të asimilimit.

Ata filluan sistematikisht të ndjekin lëvizjet tona kombëtare, duke synuar mbylljen e shkollave shqipe dhe të klubeve të "Bashkimit", me qëllim që nacionalizmin tonë ta mbytnin, para se të zhvillohej ndërgjegja kombëtare, me masa paliative dhe me anë të forcës e ta linin popullin shqiptar prapë në errësirë, siç e patën lënë gjatë pesë shekujve, për ta turqizuar më lehtë.

Ata si masë paliative menduan të zëvëndësonin shkronjat latine me shkronjat arabe dhe për këtë qëllim, me inspirimin e hoxhë Kara Rexhep Tetovës dhe me ndihmën e Xhemijetit (Itihat ve Terekki), nën kryesinë e hoxhë Ali Elbasanit hapën një klub në Aksaraj, në Stamboll, për kundra klubeve "Bashkimi" të Stambollit, të Selanikut, të Manastirit, të Shkupit etj.

Klubet "Bashkimi" ishin klubet e patriotëve intelektualë dhe të rijve, kurse klubi me shkronja arabe ishte klubi i fanatikëve, i injorantëve, i oportunistëve dhe i veglave të xhonturqve, të cilët fatin e tyre e kishin lidhur me atë të turqve të rij.

Klubet" Bashkimi", si qëndra intelektuale e të lëvizjes kombëtare, përmblidhnin elementin patriot e të vendosur në luftën për të siguruar më parë shkollat tona kombëtare. Në to merrnin pjesë intelektualët, nëpunësit civilë e oficerë, studentët, dhe shumë personalitete politike dhe populli.

Klubi i Stambollit ka qënë qëndra e aktivitetit politik të kombit shqiptar. Ai në gjirin e vet kishte shumë personalitete politike, deputetë e senatorë, personalitete intelektuale, civilë e ushtarakë.

Klubi i Selanikut ishte klubi ku dominonte influenca e Mithat Frashërit. Mithati ka qënë për një politikë më të moderuar me xhonturqit, pse Mithati gjithmonë ka qënë mefiant kundrejt ndihmës së huaj³ e sidomos të ndihmës së Austrisë. I këti mendimi ka qënë edhe Bajo Topulli, profesor në Gjimnazin e Shtetit në Selanik, dhe, pas Bajos, edhe Çerçizi (Topulli) ka qënë i atij mendimi.

Klubi i Manastirit, me organin e tij "Bashkimi kombëtar" dhe me patriotin veteran Fehim Zavalanin në krye, ka qënë i organizuar mirë dhe në gjirin e vet përmblidhte shumë patriotë intelektualë, civilë, ushtarakë e nëpunësa.

Klubi i Shkupit, si qendër e Kosovës kreshnike, e cila me popullsinë e saj të dëndur dhe me pozitën e saj delikate ka peshuar rëndë në jetën e kombit tonë dhe, si një vëndndeshje e politikave imperialiste sllavo-austriake, ka patur një rëndësi të madhe ndërkombëtare.

Klubi i Shkupit, nën udhëheqjen e ndritur e largpamëse të Nexhip Dragës dhe me aktivitetin patriotik të madh të Bajram Currit revolucionar, ashtu edhe me patriotë të rij me plot entusiazëm, si: Rrok e Luigj Berisha, Rexhep Mitrovica, Bedri Peja, Halim Gostivari, Qerim Begolli, Salih Xhuka, Salih Naili-Tetova, Ymer Strazimi e të tjerë, është angazhuar në një luftë për vdekje me xhonturqit deri në shpërthimin e kryengritjeve të armatosura.

Klubet "Bashkimi" janë mbajtur me ndihmat e rregullta të çdo anëtari dhe nevojat e jashtëzakonëshme janë kryer me ndihmat e pasanikëve e të personaliteteve me rrogë të lartë. Klubin e Stambollit, përveç këtyre, e kanë ndihmuar dhe punonjësit shqiptarë patriotë që ndodheshin në Stamboll.

Kështu u angazhua një luftë e rreptë midis xhonturqëve dhe nacionalistëve shqiptarë, e cila çdo ditë më tepër egërsohej, pasi që të dy palët, të vendosur në pikëpamjet e tyre, nuk i bënin as më të vogëlin koncesion njëri tjetrit.

Por lufta me mjete legale s'ka qënë në kushte të barabarta për të dy palët. Patriotët shqiptarë kishin të drejtën, arësyen dhe entusiazmin patriotik me vete, kurse xhonturqët dhe velgat e tyre përpiqeshin ta asgjësonin rezistencën e pathyeshme nacionaliste shqiptare me mjete të kohës së mesjetës. Lufta me shtyp e me konferenca ka qënë e fortë.

Në luftën për karakterin e shkronjave ka marrë pjesë edhe Hysein Xhahiti, deputet i Xhemijetit i Stambollit dhe gazetar i famshëm turk, i cili me gazetën e tij "Tanin", që njëkohësisht ka qënë edhe organi i Xhemijetit, në një kryeartikull u dha të drejtë patriotëve shqiptarë në përdorimin e shkronjave të karakterit latin në shkollat kombëtare. Të entusiazmuar, të nesërmen, një grumbull i madh të rinjsh shkuan për ta falënderuar përpara lokalit të gazetës së tij. Ai në ballkon i përsëriti mendimet e çfaqura në gazetë. Mirëpo ndërhyrja e tij në një çështje kaqë delikate për shovinistët turq, shkaktoi një indinjatë të thellë në xhemijetçitë, aqë sa të nesërmen i sulmuan shtypëshkronjën duke i shkakëtuar dëme të mëdha.

Në klubin e Stambollit edhe filozofi dhe eruditi Riza Tefiku, me origjinë shqiptare, ka mbajtur konferenca në favor të shkronjave tona. Xhonturqit dhe veglat e tyre, anëtarët e klubeve të "Bashkimit" i quanin "bashkimxhi", fjalë që për ta kishte kuptimin: tradhëtarë, pa fe e pa moral.

Kur xhonturqit u bindën se nuk mund ta përballonin vrullin e patriotizmit shqiptar me mjete legale, me intriga e me korrupsion, ata vendosën ta thyejnë atë me forcën e armëve.

Fshatarët e Kosovës, të pakënaqur nga oktrova⁴ dhe nga politika e turqëve të rij bënë kryengritje në Kaçanik, në Firzaj dhe në Lumë. Ushtëria turke, nën komandën e Xhavit Pashës, më 1909 i shtypi këto kryengritje, por me vendimin e Parlamentit Xhavit Pasha u kthye nga Luma.

Patrioti veteran Xhavit Leskoviku ndër ato operacione ka marrë pjesë si kapiten i shtabit të ushtërisë turke.

Më von, më 1910, në ekspeditën ushtarake të Kosovës, nën komandën e Shefqet Durgut Pashës, u mblodhën armët dhe gjatë operacionit u bënë rrahje, vrasje dhe djegie fshatrash.

Shkolla normale e Elbasanit u mbyll dhe patriotin veteran Lef Nosin, lidhur me zinxhir, prej Elbasanit e dërguan në gjyqin ushtarak të Manastirit. Po këto masa mori në Shkup kundra patriotëve edhe vali Bedri Beu, një xhemijetçi ekstremist, duke i persekutuar ata, kurse Bedri Pejën ia dorëzoi gjyqit ushtarak të Tetovës ose të Gostivarit.

Por nga ana tjetër edhe patriotët shqiptarë nuk qëndruan me duar lidhur përpara sulmit të xhonturqëve kundra nacionalizmës shqiptare. Në Korçë brenda në kafe u vra kapiten Rexhep Palla, shqiptar nga Resnja, por xhonturk i tërbuar, i dërguar apostafat në Korçë për të luftuar nacionalistët shqiptarë dhe shkollat shqipe. Ai u vra nga Themistokli Gërmënji dhe Vasil Tromora.

Edhe në Dibër dërgohet si prefekt një farë Hysni bej, po me atë qëllim që të luftojë shkollat shqipe. Ky siguroi edhe një pjesë të parisë dibrane për këtë qëllim. Por rinia patriote e Dibrës, e udhëhequr nga patrioti veteran Hoxha Hafëz Sherif Langu, i paralizoi tentativat e prefektit xhonturk, si edhe të asaj pjese të parisë dibrane që kanë qënë kundra shkollave shqipe. Më në fund prefekti në fjalë u vra në një atentat, që iu bë prej nacionalistëve të Dibrës. Hafëz Sherif Langu me patriotizmin e tij të zjarrtë, me karakterin e tij të papërkulshëm dhe me guximin e tij jashtë çdo kufiri, ka qënë shtylla e pathyeshme e nacionalizmit në Dibër.

Më 1908, para shpalljes së Kushtetutës otomane, gjithë populli i Dibrës u ngrit dhe dërgoi ploret e veta në Gropë të Ujkut, në një nga malet e Dibrës. Krerët bashkë me vegjëlinë qëndruan 6 javë mbledhur në këtë vend në muajin maj, duke e lënë tokën pa punuar dhe i bënë të ditur qeverisë turke se kërkonim t'i lërë të lira shkollat shqipe. Qeveria turke pas shumë ngurrimeve u premtoi se do t'i linte të lira shkollat shqipe.

Në këtë demonstratë patriotike si udhëheqës të deklaruar kanë qënë Daut Langu dhe Eqrem Çami dhe, prapa perdes, hoxhë Vokri dhe hafëz Sherif Langu, kurse nga krerët e maleve ka qënë Mersin Dema, një nga inisiatorët e kësaj demonstrate dhe kundërshtar i deklaruar i sundimit turk. Mersin Dema dogji postat e xhandarmarisë turke dhe bashkë me hoxhë Vokrin kanë zhvilluar një aktivitet politik pa asnjë kompromis me qeverinë.⁵

Shefqet Durgut Pasha, pasi çarmatosi Kosovën më 1910, kaloi në malet e Shkodrës për t'i çarmatosur malësorët. Këta, sipas këshillave të Austrisë, i dorëzojnë pushkët. Por nga ana tjetër plasi një kryengritje tjetër në marsin e 1911-ës në Malësi të Shkodrës, e cila ka patur një karakter pak të ndërlikuar, por, me ndihmën e patriotëve dhe me kryengritjen thjesht patriotike që plasi në Jug më 14 qershor 1911, edhe kjo kryengritje u karakterizua përpara botës si një kryengritje thjesht kombëtare.

_________________
1 "Njësimi dhe nivelimi"
2 Masa në dukje lehtësuese.
3 Nuk besonte në ndihmën e huaj.
4 Lloj takse.
5 Të dhëna nga Ali Maliqi, Demir Dema dhe Azis Raska.

vijon...

mesdimr · 23.9.2009, 09:32

Citim:

Nga deputetët shqiptarë, siç thamë edhe më sipër, kanë qenë vetëm tre që dalloheshin prej të tjerëve, si me patriotizmë ashtu edhe me aftësi.

Shahin Ypi Kolonja, ai patriot i madh, s'ka qënë më në gjendjen e parë shëndetësore, pasi nga vuajtjet në kohën e mërgimit në Sofje, iu dha pijes, e cila e kishte bërë mbi trupin e tij efektin e saj nefaste.⁶

Ismail Qemali, i shquar si diplomat e patriot shqiptar, dhe me një prestizh të konsiderueshëm në Shqipëri e në Turqi dhe jashtë kufive të Perandorisë, peshonte rëndë. Për këtë shkak xhonturqit e urrenin dhe ia kishin frikën.

Nexhip Draga, kish bërë mësimet e larta në shkollën politike civile në Stamboll. Pasi nuk mundi të punojë më gjatë si nënprefekt ne Jeni-Pazar në kohën e Sulltanit, dha dorëheqjen dhe mundi pa kapital të vet të krijojë një fabrikë lëndësh druri, me dekovil e me teleferik, në pyjet e Mitrovicës. Tepër inteligjent e largpamës, e njihte shumë mirë popullin shqiptar dhe nevojat e tij. Ky patriot, me horizont të gjerë e i ndërgjegjshëm, ka qënë kundër reklamit, prandaj të gjitha inisiativat i merrte në heshtje dhe aktivitetet patriotike i zhvillonte gjithnjë prapa perdes. Ky politikan e burrë shteti i kalibrit të madh, ka qënë udhëheqësi dhe mjeshtëri politik i rinisë nacionaliste shqiptare. Ne të rijtë vepronim sipas këshillave të tij.

Hasan Prishtina, deputet i Prishtinës, mundohej të tregohej politikan i madh dhe patriot, por ky në parlament dhe në shtyp, duke përfituar nga rastet, bënte zhurmë për reklamë dhe për emër, që në sajë të këtyre më vonë të fitonte pozita të larta. Hasan Prishtina s'ka qënë në kontakt me rininë nacionaliste dhe s'kishte të bënte me aktivitete pa zhurmë e me përfundime të vonëshme. Ka qënë mediokër e pa kulturë, por ka qënë shumë guximtar.

Një pjesë e mirë e deputetëve të tjerë si Hoxha Seit, deputet i Shkupit, Hafëz Ibrahim, deputet i Pejës, Jahja Efendi, deputet i Prizrenit dhe kolonel Hamdi Bej, deputet i Çamërisë, kanë qënë njerëzit e xhonturqëve.

Prandaj xhonturqët luftën më të rreptë ia drejtuan Ismail Qemalit dhe Nexhip Dragës.

Urrejtja e madhe e xhemijetçive kundra Ismail Qemalit e shtyti një ditë Dervish Benë, deputetin xhonturk të Serresit, ta qëllojë me pëllëmbë, në rast të një bisede, në një mbledhje të përgjithëshme në Parlament. Ky akt tepër i dobët kundra një personaliteti politik plak bëri një përshtypje shumë të keqe në Parlament e sidomos midis deputetëve shqiptarë. Vetëm urtësia dhe gjakftohtësia e Ismail Qemalit i ndaloi ata t'i përdornin revolet e tyre për ta prurë në vend sedrën shqiptare të plagosur rëndë.

Edhe deptuetët e Xhemijetit e pritën keq sjelljen e kolegut të tyre. Ata, e sidomos Talat Pasha, ministër i Brëndëshëm, bënë përpjekje të mëdha për të evituar një skandal edhe më të madh në Parlament.

Nexhip Draga atë ditë ka qënë dëshmitar i kësaj sqene. Ai, sipas natyrës së tij, në kohën e ngjarjes nuk tregoi as një reaksion të dukshëm, por nga ana tjetër, aty për aty, kishte marrë një veprim të rëndë. Sipas zakonit shqiptar, dacka, që quhej një ofezë kombëtare, duhet të paguhej me gjak, bile edhe me një gjak që do të kushtonte shumë. Ai kishte vendosur që dacka të paguhej me gjakun e Ibrahim Haki Pashës, të kryeministrit të asaj kohe. Për ta kryer ketë atentat, Dervish Hima rekomandoi Salih Hoxhën nga Elbasani, student në klasën e fundit të Akademisë ushtarake të Stambollit, i cili pranoi me gëzim për ta kryer këtë mision kaq delikat.

Nexhip Draga organizoi atentatin dhe mori përsipër të gjitha shpenzimet që do të nevojiteshin për të. Salih Hoxha e la shkoilën dhe u vendos në një dhomë në "Hotel des princes" në Pera, afër Ambasadës së Britanisë së Madhe. Dhe pas atentatit ka qënë e organizuar mirë ikja e tij me vapor jashtë Turqisë. Nga N. Draga do t'i jepeshin me vete 300 lira turke. Pra çdo gjë ishte përgatitur mirë, për kryerjen e atentatit me sukses dhe për shpëtimin e atentatorit, por, për fatin e mirë të Ibrahim Haki Pashës, Dervish Hima bëri një gabim të madh: lajmëroi me një letër njërën prej gazetave të Vjenës, emëri i së cilës nuk më kujtohet, duke i dërguar edhe fotografinë e Salih Hoxhës dhe i thosh: "Nga çasti në çast pritet të bëhet një atentat kundra Vezirit të madh. Ibrahim Haki Pashës nga ky djaië i ri që po ju dërgoj fotografinë e tij".

Dervish Hima e bëri ketë pa qëllim, e bëri për t'i treguar Vjenës rëndësinë e tij dhe që të fitonte prioritetin e lajmërimit. Por gazeta të nesërmen e shpalli lajmin bashkë me fotografinë e Salih Hoxhës. Nexhip Draga u zemërua shumë. Plani dështoi dhe Salih Hoxha, përveç që humbi mësimet, u detyrua të emigrojë jashtë Turqisë. Unë kam qënë në dijeni në përgatitjen e atentatit nga fillimi e deri në mbarim.

Lufta midis dy partive - Lufta midis" Ittihad ve Terekkisë" dhe" Hyriet ve Itilafit" po ashpërsohej për ditë e më tepër. Midis anëtarëve të kësaj të fundit figuronin shumë personalitete intelektualë turq. Shkrimtari 28 vjeçar Ahmet Samimi me artikullat e tij denigruese e tronditi Xhemijetin, aq sa ky i fundit në rrugën më kryesore të Stambollit iu përgjigj atij me një plumb kokës; ashtu vrau edhe Ahmet Zeqinë, një funksionar me rëndësi në "Dette pubiique ottoman",⁷ i cili me shkrimet e tij ka qënë një armik i rrezikshëm për të. Por nga ana tjetër edhe partia kundërshtare, me një atentat të organizuar aq mirë, përpara "Serasqer kapusi" (Ministria e Luftës), vrau Mahmut Shefqet Pashën, ministër i Luftës, me origjinë arabe (prej Bagdati), i cili ka qënë krahu i djathtë i Xhemijetit.

Zgjedhjet parlamentare ishin vendosur për në verën e 1912-ës. Të dy partitë ishin duke u përgatitur për një luftë vendimtare.

Në këtë kohë situata në Shqipëri ka qënë shumë turbull dhe mëria kundër turqve të rinj kishte arrirë në kulm, kështu që pritej një shpërthim i afërmë. Pregatitej kryengritja e madhe e Kosovës ku merrte pjesë gjithë Shqipëria, prej Jugut deri në kufi të Kosovës, me çetat e shumta të saj dhe shumë patriotë nga viset e ndryshme të Shqipërisë u mblodhën në Kosovë.

Në këtë kryengritje paria kosovare ka qënë me tendenca të ndryshme. Dikush ishte për sulltan Hamitin, dikush përkrahte Xhemijetit, Hasan Prishtina për fitoren e partisë" Hyriet ve Itilafit", shumica dërrmuese e popullit , kundra taksave dhe patriotët për të drejtat kombëtare.

Patriotët me në krye Nexhip Dragën i kanalizuan këto tendenca dhe u dhanë një formë thjesht kombëtare. Nën komandën e patriotit të madh, kolonel Bajram Currit, ata e vunë në lëvizje forcën kolosale kryengritëse për të siguruar të drejtat kombëtare, duke kërkuar nga qeveria një farë autonomie administrative.

Konkretisht u kërkua: a) liri për shkolla kombëtare; b) administrimi i katër vilajeteve (Shkup, Shkodër, Manastir e Janinë) me nëpunësa shqiptarë; c) të ardhurat e vendit të shpenzohen ne vend; d) shërbimi ushtarak të bëhet në Shqipëri.

Fuqia kryengritëse pa luftë hyri ne Shkup, në gusht 1912, pasi ushtëria turke u tërhoq pa bërë rezistencë. Qeveria jep dorëheqjen dhe vendin e saj e zë një qeveri e "Hyriet ve Itilafit", e cila i njeh të drejtat e kryengritësve shqiptarë. Pas kësaj kryengritjeje qeveria e re liroi 120 mijë ushtarë të stërvitur, që kishin plotësuar shërbimin ushtarak. Në një kohë kaq delikate, ky ishte një gabim trashanik, që pati pasoja fatale në Luftën Ballkanike.

(...)

***

Konferenca e Ambasadorëve, e mbledhur në Londër më 17 dhjetor 1912, duhej pra të zgjidhte paqësisht problemet akute që u vunë në rend të ditës nga Lufta Ballkanike. Dy vjet më vonë rrethanat kishin ndryshuar... Prishja e ekuilibrit, e shkaktuar nga fitoria e shteteve ballkanas në Evropën Lindore, rivaliteti midis gjermanizmit e sllavizmit çoi në një tension të tillë që, në ngjarjen e parë me rëndësi, çdo gjë do të hidhej në erë.

Kështu më 1912 diplomacia qe ajo që fitoi. Por pozicionet u muarrën dhe shpirtrat i janë mësuar "fatalitetit" të një shpërthimi, vinte në dukje në "Le temp" më 31 janar 1939, Vladimir d'Ormesson.

***

Kur koalicioni i shteteve ballkanas kundër Turqisë ishte në përfundim e sipër, kryeministri i Serbisë, Pasiç,⁸ provokon një takim me Nexhip Dragën dhe takimi bëhet në Beograd.

Pasiçi i propozon Dragës një bashkëpunim midis shqiptarëve dhe shteteve ballkanike për luftë kundër Turqisë. Kur Nexhip Draga e pyet mbi kushtet e këtij bashkëpunimi, ai përgjigjet duke i thënë se shtetet ballkanas kanë rënë dakord midis tyre për një Shqipëri që do të shtrihet midis lumit të Matit dhe të Vjosës, duke lënë jashtë kufirit të kësaj Shqipërie një pjesë të mirë të prefekturës së Beratit dhe një pjesë të madhe të prefekturës së Elbasanit dhe krejt Dibrën dhe prefekturën e Kosovës etj. Atëhere Nexhip Draga i përgjigjet: "Sa për një Shqipëri të tillë ne shqiptarët preferojmë të lëftojmë krah për krah me turqit kundra jush".

Nexhip Draga niset menjëherë në Stamboll për ta vënë në dijeni qeverinë turke mbi planet e qeverive ballkanike dhe , takohet me miqt e tij xhonturq si Nexhmedin Mulla, ish-ministër i Drejtësisë etj., të cilët i ka patur bashkëpunëtorë në kryengritje në korrik 1908 kundra Sulltanit për çpalljen e Kushtetutës otomane.

Në bisedimet që pati me ta, Draga kupton se ata s'kanë asnjë dijeni mbi tentativat e shteteve ballkanas. Përveç kësaj, ata informatat e Dragës nuk i konsideruan të mundëshme dhe serioze, ashtu si nuk e konsideruan të mundëshëm sulmin italian në Tripoli më 26 shtator 1911, kur kryeministri i qeverisë turke Ibrahim Haki Pasha deklaroi nga tribuna e Parlamentit, një ditë para sulmit italian: "Me qeverinë italiane jemi në marrëdhënie të mira".

Draga i zëmëruar dhe i dëshpëruar largohet prej tyre duke u thënë: "S'kini faj ju, por e ka fati ynë fajin që na ka bashkuar me ju".

***

Qeveritë ballkanike i shpejtuan përgatitjet ushtarake dhe dy ditë pas përfundimit të luftës italo-turke i deklaruan luftë Turqisë: Mali i Zi më 14 tetor 1912, Serbia dhe Bullgaria më 16 tetor dhe Greqia më 18 tetor. Ushtëria turke thyhet në të gjithë frontet. Ushtëria bullgare erdhi deri në Çatallxhe, afër Stambollit. Ushtëria turke pasi e humbi betejën e Kumanovës kundra serbëve u tërhoq në Manastir, Korçë, Berat e Fier. Ushtëria greke hyn në Selanik para ushtrisë bullgare. Ushtria greke pushton edhe Epirin e Jugut. Janina dhe Shkodra rrethohen nga ushtria greke dhe serbo-malazeze.

Në Luftën Ballkanike u mobilizova kryeveteriner i divizionit aktiv nr. 29, të komanduar nga koloneli gjerman von Matio, i cili figuronte midis oficerëve gjermanë, që kishin ardhur për të organizuar ushtërinë turke të shpartalluar në ndeshjet e para të luftës ballkanike dhe në rast nevoje për ta komanduar. Ky divizion, bashkë me të tjerët, ishte vendosur në frontin e Çatallxhesë për mbrojtjen e Stambollit nga ushtëria bullgare, që i ishte afruar 40 kilometra kryeqytetit.

Pas disfatës së ushtërisë turke xhonturqit bënë një grusht-shteti kundër kabinetit të Qamil Pashës, anglofil. Kurse xhonturqit kanë qënë për politikën gjermane. Të egërsuar sulmojnë Portën e Naltë (Babi Ali) dhe i drejtohen derës së kryeministrisë ku ministrat ishin në mbledhje të këshillit ministror. Këtyre në derë u del përpara kapiten Nafiz Ohri, adjutant i Nazim Pashës, minlstër i Luftës. Nafizi vritet me thikë, siç kemi folur më parë, nga Nexhip Asim, një ekstremist xhonturk, por edhe ky mbetet i vrarë në vend nga revole e Nafizit. Kujtohet se Nafizi është shoku ynë në Komitetin e Manastirit, që u deportua në Kala të Bodrumit (Izmir).

Xhonturqit pasi erdhën në fuqi morën masa të egra kundër shqiptarëve bashkimxhi (nacionalistë), të cilët i konsideronin si shkaktarët kryesorë të katastrofës turke me kryengritjen e tyre të fundit. Shumë shqiptarë, që i zuri lufta në Stamboll e gjetkë, u ekspulzuan, i torturuan dhe patriotin veteran Hasan Pallanxa e çdukën, ashtu edhe shumë të tjerë.

Unë në frontin e Çatallxhesë kam qënë në dijeni mbi ngjarjet dhe lëvizjet kombëtare me anë të Sylejman Delvinës, i cili ka patur një pozitë me rëndësi në Stamboll.

Në këto kushte jashtëzakonisht të rrezikëshme për vendin tonë, Ismail Qemali, pasi këshillohet me patriotët e tjerë në Stamboll, së bashku marrin vendim për të vepruar pa vonesë për shpëtimin e Shqipërisë duke shpallur pavarësinë e saj. Ai largohet nga Stambolli nga fillimi i nëntorit për në Bukuresht, për t'u marrë vesh edhe me patriotët e atjeshëm.

Në Bukuresht kryetari i kolonisë shqiptare ka qënë patrioti veteran Pandeli Vangjeli dhe kryeministër i qeverisë rumune ka qënë Taqe Junesku, shqiptarofil me origjinë nga Ohri. Mbretëresha Elizabeta (Karmen Silva) për arësye familjare kishte përkrahur kandidaturën e Princ Vidit për mbret në Shqipëri. Pra qeveria rumune ka qënë në favor të lirisë e të pavarësisë shqiptare.

Me këtë rast Taqe Junesku, nëpërmjet të patriotit Kristo Meksi, i dërgon Ismail Qemalit, kryetarit të komisionit shqiptar që do të nisej për Vjenë, një çek prej 500.000 fr. ari për shpenzimet e rastit. Ismail Qemali, bashkë me Luigj Gurakuqin, Kristo Meksin, Dhimitër Beratin etj., nisen për Vjenë.

Ministri i Jashtëm i Austro-Hungarisë kont Brechtold e uron I.Qemalin për inisiativën dhe i vë nën urdhërin e tij vaporin "Baron Bruck", për ta zbarkuar komisionin fshehtazi me anë të një barke, në Durrës, pasi bregdeti shqiptar ka qënë i bllokuar nga flota greke.

Ismail Qemali tentoi dhe i bindi durrësakët për ta ngritur në Durrës flamurin kombëtar, por dhespoti grek, i famëshmi Jakov, e gabon myftinë e Durrësit duke i thënë: "Turqia e humbi luftën, por ende është e gjallë".

Nga ana tjetër, prefekti i Durrësit Mahmut Mahir (beratas) merr urdhër telegrafik nga komandanti i Janinës për arrestimin e Ismail Qemalit.

Kështu që paria e vendit me në krye myftinë u tremb dhe tentativa dështoi. Atëhere Ismail Qemali me ndihmën e Hamit bej Toptanit dhe të Dervish bej Biçakut niset për në Çermë, në çiflikun e këtij të fundit dhe, të nesërmen, duke ndrruar rrugë, nga ana e Kara Toprakut, shkon në Fier te Ymer pashë Vrioni dhe prej andej mbërrin në Vlorë, ku populli e priti me një entusiazëm të jashtëzakonëshëm.

_________________
6 Fata, vdekjeprurës.
7 Huaja publike osmane.
8 Nikolla Pashiq, kryeministër i njohur i Sërbisë dhe më pas i Mbretërisë Sërbo-Kroato-Sllovene (Mbretëri e Jugosllavisë u quajt në vitin 1929).

Përdorimi i çështjes
Shfaq pamjen për shtyp Dërgoje faqen me postë
Paraqitja
Vijore E ndërthurur E shkallëzuar