Betejat në Luginën e Mokrës, 1445-1446

mesdimr

Le të shkojmë tani te Ferizi. Ky, me ushtrinë e vet, që nuk njihej fare, kishte hyrë në tokat e Maqedonisë dhe, i fryrë nga një shpresë fort e madhe, po i ndante më kot qysh tani çmimet e fitores së imagjinuar. Për çdo gjë ai vepronte duke u ruajtur me sytë katër nga armiku dhe duke i ngjarë më fort një hajduti sesa një kundërshtari; megjithëkëtë nuk arriti dot para se të vinte lajmi për ardhjen e tij, sepse Skënderbeu ishte njoftuar për të gjitha këto fill e për pe nga rojat e atyre viseve; prandaj, ashtu siç ishte, në vozitje e sipër, gjithmonë me ushtri të rregullta për çdo të papritur, duke shfrytëzuar rastin e mirë për kohë e për vend, zuri menjëherë i pari dhe e mbushi me ushtarë të armatosur një luginë të ngushtë, që e quajnë Lugina e Mokrës dhe që ishte e vetmja rrugë kalimi për barbarin.

Ferizi po afrohej tani dhe pluhuri, që sa vinte po ngrihej më i dendur nga këmbët e kuajve, ishte shenjë se armiku ndodhej tanimë pranë. Tanët po prisnin me një heshtje të pandërprerë, gjersa panë se barbari po hynte plot gëzim në luginë dhe se kaloria ishte e rrethuar nga të katër anët prej qafash plot dushqe të maleve dhe prej shkëmbinjsh thikë. Atëherë u lëshuan të gjithë së bashku e u hodhën mbi armikun që s'i priste. Atë, të dërrmuar pothuaj nga vetë vështirësitë e vendit, e sulmuan këmbësorët, numri i të cilëve ishte 1500, dhe e grinë nga prapa, nga përpara e anësh. Ishin edhe më se 2000 kalorës, por këta i ruanin për t'u përdorur në ndonjë rast tjetër.

Turqit s'bënë këmbë nga vendi që kishin zënë qysh në fillim të sulmit të kundërshtarit dhe qëndruan atje duke luftuar qençe për pak kohë, gjersa u duk njëfarë shprese për fitoren. Megjithëkëtë kuajt, të cilët ishin më fort pengesë sesa ndihmë për burrat që i kishin, u bënë shkak që të zhdukeshin bashkë me të zotët. Kështu ata hanin shumë më tepër goditje sesa jepnin, si të ishin të rrethuar, dhe, meqë nuk e shikonin se si mund t'i shpëtonin rrezikut, luftuan me një qëndresë përherë më qenërishte, gjer në vdekje. Si rrjedhim, pothuaj e gjithë kjo ushtri ngeli e vrarë në vendin që zuri e s'luajti, përveç disa të paktëve, të cilët, qoftë nga e zeza lakmi për të jetuar, qoftë më fort nga mendimi i pashmangshëm në ato kushte, se kishin për të përballuar në këtë rast një vdekje të marrë dhe jo të ndershme, shpëtuan duke hedhur armët dhe duke iu dorëzuar armikut si lutës. U zunë, pra, 760. Pjesa e të vrarëve ishte më e madhe. Kështu barbari, që vraponte për plaçkë, u bë vetë plaçkë dhe i dha kundërshtarit një shembull të lezeçëm fitoreje të llogaritur keq.

Ferizi bashkë me forcat e tjera që i mbetën, kur pa se rreshtat e parë të ushtrisë së vet ishin zënë në befasi dhe se armiku ishte përqendruar ndërkohë tek ai veprim plot lavdi, i harroi porositë e Otomanit dhe kryelartësinë e vet që e kishte në gjak dhe ktheu shpinën e mori sytë e iku para Epirotit, duke e kujtuar, në një ngjarje aq të papritur e në një vend të atillë, rrezikun dhe numrin shumë të madh të kundërshtarëve dhe duke bërtitur se, për një kapedan të rrahur në luftë, ishte një meritë më e madhe të shpëtonte disa sesa t'i humbasë të gjithë, sidomos kur armiku do t'ua priste kokën si bagëtisë. Megjithëkëtë, kalorësit e Kastriotit nuk ndenjën pa ia vaditur ikjen me gjak; përkundrazi, duke iu qepur pa iu ndarë për asnjë çast nga prapa dhe duke mos e lënë të merrte frymë, vranë më të shumtët e ushtarëve të shpërndarë, pasi i ndoqën aq shumë, sa u rraskapitën nga lodhja, por jo se u ngopën së vrari. Kështu, pasi mbaruan krejt punë, pa pasur shumë të plagosur nga ana e vet dhe pasi armiku kishte marrë arratinë, Skënderbeu u lëshua me tërë ushtrinë në viset armike dhe i kënaqi dëshirat e saj me plaçkën e zakonshme dhe të ëmbël të luftës.

mesdimr

Katastrofën e Ferizit e pësoi fati aspak më i kënaqshëm i Mustafait. Kur Otomani mori vesh kërdinë e ushtrisë së vet dhe dëgjoi për pritat e Skënderbeut, megjithëse e shihte që ikja e të vetve kishte qenë, në mos e dobishme, e nevojshme dhe se fati s'i jepte asnjë të drejtë që t'i qortonte për veprimet e tyre aq me vend, megjithëkëtë, duke u shtyrë nga një zemërim edhe më i madh kundër Skënderbeut e duke mos i gjetur shpirti qetësi as natë, as ditë, e drejtoi tërë urrejtjen e mendjen e vet vetëm e vetëm në zhdukjen e atij burri dhe asgjë nuk dëshironte më tepër sesa fushat epirote, ku mendonte se kishte arsye për të marrë hakun e dëshiruar prej kohe për gjithë ato dëme të vjetra e të reja, pa ditur të keqen që e priste. Kështu njëfarë fuqie e errët po e tërhiqte pleqërinë frikamane prej natyre. Megjithëkëtë, plaku mburracak, për shkak të lëvizjeve hungareze që kishin marrë dhenë, atëherë nuk kishte asnjë mundësi të shfrynte dufin e vet, prandaj vetëm sa e shante keq Huniadin dhe njëkohësisht i kërcënohej me të njëjtin ton zemërimi, duke përsëritur shpesh se jo një herë luftërat hungareze kishin qenë shpëtimtare për punët e Epirit.

Por, që të mos dergjeshin krejt të pashpaguar trupat e ushtarëve të vet më trima dhe gjaku i porsaderdhur i tyre, ngarkoi që të merrej me këtë punë komandantin Mustafa, të cilin, pas kësaj, e përdori shpesh në këto vise, veçse pa fat. Dhe e mori tani këtë vendim kryesisht sepse thoshte që radhët e ushtrisë së vet dhe forcat e Ferizit ishin thyer pak më parë jo nga ndonjë trimëri e armikut, por nga mospërshtatja e vendit, dhe kujtonte se nga ky pësim, që patën e që u bë një mësim i dobishëm për ta, mund të merreshin masa për t'u mbrojtur mjaft mirë. Dha urdhër që ushtrisë së Ferizit t'i bëhej shtesë dhe të rritej numri me 6000. Pastaj po i jepte me zell porosi që të mos hynte në viset më të brendshme të Epirit, i shtyrë nga ndonjë mendim apo shpresë se punët do t'i shkonin mbarë, sepse atje mund të ishte kampi i armikut e mund të rrezikohej me siguri; vetëm të shkatërronte tokat e krahinës armike dhe të mendonte se do të fitonte mjaft lavdi, sikur pemët dhe viset e Epirit ta provonin ndërkohë ndonjëherë shpatën e fitimtarit e të shkretoheshin me zjarr.

Kështu Otomani po jepte këshilla, sikur të ishte e mundur t'u paracaktoheshin dëgjuesve ato që do t'u duhej të bënin pastaj, kur të ishin me armë në dorë. Megjithëkëtë, kujdesi tepër i zellshëm i kapedanit nuk la asgjë nga këto pas dore; përkundrazi, ai bëri edhe shumë gjëra të tjera me vend, pasi kontrolloi më parë gjendjen e vendeve dhe natyrën e krahinës. Dhe me të vërtetë, me t'u futur ushtritë e tij në truallin e armikut, dërgoi pa vonesë përpara, pa u larguar vetë gjëkundi nëpër fushë, 300 kalorës për të hyrë sa më thellë dhe për të parë çdo gjë në vend, për të gjurmuar skutat e pritave, duke i porositur që, po t'u dilte përpara ndonjë rrezik nga ana e armikut, të viheshin menjëherë në rresht dhe, duke bërë zap dëshirën për të sulmuar, të tërhiqeshin e të ktheheshin në vendin e caktuar të kampit. Ai mendonte se kështu do të mund të veprohej pa rrezik dhe se armiku, i tërhequr pa e kuptuar në betejë, do të mund të dërrmohej; dhe besonte se me të drejtë s'mund t'ia kishte frikën këtij armiku, sepse ishte më i paktë dhe s'mund të dilte me një numër më të madh në një veprim aq të papritur. Pasi, pra, kalorësit e kujdesshëm e vërejtën mirë gjithë vendin, njoftuan se kudo mbretëronte qetësia e s'kishte rrezik gjëkundi. Barbari mbajti me vete 4000 kalorës dhe vendin, ku kishte ndër mend të qëndronte bashkë me forcat e tij, si njëfarë kampi edhe për të grumbulluar plaçkën, edhe për çdo ndryshim të papritur që mund të sillte fati, e rrethoi nga të katër anët me mjete mbrojtjeje dhe e forcoi edhe më lulen e luftëtarëve. Si siguroi kështu kampin, vendosi pastaj roja nëpër disa maja malesh me sinjale të caktuara. Pas kësaj, pjesën tjetër të kalorësisë, e cila, kudo që shkonte, mbillte pa asnjë frikë rrënimin më të madh, e lëshoi kundër fushave armike, duke ua bërë më parë të ditur që të gjithëve me anë të tellallit se, kush nuk do të kthehej fluturimthi në kamp me të dëgjuar shenjën e borisë, që do të jepej për t'u tërhequr, do të quhej për këtë shkak edhe armik. Dhe tani ai vend fort i bukur po plaçkitej e pemët e gjithë të mbjellat po rrëzoheshin anekënd përdhe e po rënkonin nën hekurin e barbarit, si të ishin livadhe, dhe zjarret tërë tym të katundeve anembanë dukeshin sikur po thërritnin shpagimtarin. Gjithë të mbjellat, se ishte stinë vjeshte, u thërrmuan nga thundrat e kuajve, e toka e pafajshme dukej se do ta nxirrte pa gjë mundin fatzi të bujqve. Asgjë, që mund të shkatërrohej me hekur e zjarr, nuk mbeti në këmbë e paprishur. Pasuria edhe më e pavlerë e fshatarëve u plaçkit me të madhe, por njerëz u kapën pak, sepse, nga shkaku se e kishin afër armikun, bujqit që guxonin të banonin atje ishin të rrallë, por edhe më të shumtët e tyre, bashkë me gratë e fëmijët dhe me gjithë familjen e pasurinë më të çmuar, kishin shkuar nëpër qytetet e afërta.

Ndërsa barbari i egër, i urryer edhe nga vetë perënditë, po e vazhdonte kështu këtë farë fitoreje dhe po e kalonte kohën duke bredhur herë këtu, herë atje nga lakmia për plaçkë, pa ndonjë shpërblim të denjë. Kastrioti, megjithëse u lajmërua pakëz me vonesë për këto, kishte arritur ndërkaq me 4000 kalorës e me 1000 këmbësorë në Mokër dhe me gëzim ushtria kishte hyrë në ato luginat e njohura, që ende kullonin gjak armiku. Atje, ndërsa po vërente, pa bërë zë dhe pothuaj pa një mendim të prerë ato shtëpitë e zakonshme nga të katër anët, shpirti i kapedanit qëndronte si i shtangur para asaj shkretie të vendit dhe para asaj heshtjeje prej varri. Atëherë, për habi të të gjithëve, një epirot, burrë me guxim të madh e me fat të mirë, që u kishte shpëtuar duarve të barbarëve dhe që e zbukuronin dhe e bënin të shquhej plagët e shumta e gjaku i freskët, erdhi e i ra Skënderbeut në këmbë, duke i kërkuar besë e duke ua ndezur të gjithëve zemrat me një nxitje krenare; ai thoshte se vendi ishte shkretuar, se çdo gjë ishte përmbysur nga barbarët, që endeshin gjithkund të shpërndarë sa andej-këndej e të dhënë pas plaçkitjes rrënimprurëse; se kishte mundësi, me pak mundim e me një fitore të papërgjakur, t'i dënonin për të gjitha si të donin. Nga ky lajm kaq i vyer, në vështrimin e parë, planet e kapedanit morën krahë; por, kur e pyeti më me kujdes këtë njeri për gjithë gjendjen e punëve dhe për vendin e kampit, u çudit me urtësinë e Mustafait dhe filloi, pikërisht për këtë, ta lavdëronte. Prandaj e pa të udhës se me këtë armik duhej vepruar më me kujdes dhe, që të mos bënte ndonjë gjë pa e menduar mirë, tha, ndërsa po e dëgjonin të gjithë, të mbledhur rreth e rrotull si kurorë:

...në dë-shironi të merrni parasysh planin e barbarit lidhur me vendosjen e kampit e me gjithë ato roja të armatosura, atëherë do ta kuptoni se ai nuk ushqen kundër jush, sikurse, ndoshta besoni, qëllime të një hajduti, por të një armiku nga më dhelparakët. Prandaj ju duhet që të veproni, me sa mendoj unë, kundër armiqve, më me kujdes e më me urtësi sesa kishit ndër mend të vepronit kundër hajdutësh. Ne nuk duhet ta drejtojmë sulmin e parë kundër plaçkitësve, me qëllim që të mos i japim shkak kapedanit të çlodhur për të sulmuar nga kampi dhe njëkohësisht për të fituar atëherë, kur ne vetë, të shpërndarë, do të ndjekim të shpërndarët, duke u dërrmuar me turp prej kundërshtarit, që do të na ndrydhë nga të dyja anët. Ne duhet të sulmojmë kundër vetë fortifikimeve të kampit e, në rast se trimëria këmbëngulëse, siç e ka zakon, do t'i asgjësojë ata, dhe kapedanin do ta bëjë që të marrë arratinë apo t’ua tregojë kokën e tij, pasi të jetë vrarë, turmave të tjera të barbarëve, atëherë me të vërtetë çdo gjë do të ketë marrë fund pa derdhur ju as pikën e gjakut...

Ky plan i kryetrimit u pëlqeu fort e u aprovua nga ushtarët. Dhe kështu u vunë në radhë, si e donte puna më mirë. Rojat e barbarëve i shikonin tani fuqitë që dilnin në shesh nga lugina e fshehtë dhe me flamujt që ngritën dhanë nga malet shenjën për kampin. Pastaj zëri i borisë, që buçiti fort menjëherë, u dëgjua me mërzitje nga kalorësit që ishin shpërndarë nëpër fushë dhe po merreshin me plaçkitje. Shumë u kthyen e u futën në kamp para mbërritjes së kundërshtarit, njëkohësisht të tjerë po ktheheshin. Turfullima e ushtrisë, që tani ishte afruar, po u kallte tmerrin me emrin e Skënderbeut. Shumë mbetën jashtë, të ngarkuar me plaçkë, të cilët Epiroti, duke arritur më shpejt, po i shuante me goditje pas goditjesh mu në portat e kampit, që po rrethohej nga çdo anë.

U shpërndanë pothuaj që në sulmin e parë pengesat e kuajve dhe rojat mburojëtare dhe një zhurmë shurdhuese po bëhej nga ata që po hynin e njëkohësisht nga ata që kishin mbetur jashtë. Kur hynë përzier të gjithë e kampi u mbush kudo plot me armiq, s'mund të përdoreshin më, në atë vend të ngushtë, as shigjetat, as predhat; po luftohej fytafyt me shpata e në rastin më të mirë me disa topuzë hekuri, njëfarë heshte e shkurtër që turqit e përdorin fort në luftë. Një pamje e paparë e barbarit në luftë: me një dorë mbante shpatën e me tjetrën plaçkën kobzezë; kaq fort të pangopur e lakmues janë turqit për plaçkë.

Epiroti po sulmonte gjithmonë e më rreptë dhe kudo po mbillte tmerrin e vdekjen, gjersa Mustafai, i cili qëndronte në një vend më të siguruar të kampit, më fort si nxitës sesa si luftëtar, duke humbur shpresën e fitores, i dha vrapin kalit e, duke i sjellë shpinën kundërshtarit, mori sytë e iku nga porta që ishte shumë prapa luftuesve. Atëherë lufta kudo u bë më pak e furishme dhe gjaku i të tjerëve u derdh më pak, sepse ata që po luftonin, të rraskapitur, s'e quanin për turp zgjedhën armike, kurse të tjerët ua dhanë këmbëve, duke ndjekur kështu, në mënyrë të pashmangshme, shembullin e kapedanit. Shumë nga ata, që dëshira për të plaçkitur i kishte tërhequr më larg kampit, duke e marrë me mend prej së largu fatin e shokëve ngaqë dëgjuan britmat armike, po përpiqeshin gjithashtu të shpëtonin, duke ikur nga t'u shihnin sytë. Por zor, thuajse, shpëtoi kush i gjallë, sepse forcat shigjetare po ua vërvitnin me fuqi shigjetat mbi shpinë në kohën që po iknin dhe po e merrnin hakun me të madhe, ashtu si mundnin.

Ka disa nga ata që thonë se në këtë betejë barbarët u grinë që të gjithë, përveç Mustafait me disa nga paria. Megjithëkëtë, mua më duket më afër së vërtetës mendimi i atyre që thonë se ranë 5000. Numri i të kapurve thuhet se ka qenë më i vogël, gjithë-gjithë e me zor 300, e këta gati të gjithë të shëmtuar keq e të pavlefshëm nga plagët, sepse ushtarët ishin ndezur jashtë masës në atë betejë e më të prirur për të shfryrë egërsisht, kur shihnin plaçkitjen e të vetve dhe vendin të shkretuar. Nga kalorësit e fitimtarëve ranë 20, nga këmbësorët 50, të cilët u dërrmuan më tepër nga kuajt sesa u vranë nga shpatat.

Kështu, pasi Epiroti shtiu në dorë kampin, flamujt dhe gjithë plaçkën, u fut pastaj në viset armike dhe me plaçkën që u bë i vuri me kënaqësi në vend dëmet që patën.

Marin Barleti, "Historia e Skënderbeut"