Lufta kundër Venedikut, 1447-1448

mesdimr

Epiroti e kishte vdekje që venedikasit të pretendonin ndonjë të drejtë në mbretërinë e të ndjerit princ dhe dëshironte që këtë ta mbante për vete, për arsye se sidomos transferimi nga ana e nënës në dorë të atyre i të gjitha të mirave që i ishin lënë kësaj nga i biri, kur qe gjallë, ishte i pavlefshëm dhe vendimi i shpejtuar i Bosës nuk duhej, në bazë të ligjit, t'u shërbente atyre si arsye për të dhunuar vullnetin e djalit të saj. Dilte kështu në dritë se ndërmjet këtij e Zaharisë ishte përfunduar dikur një marrëveshje, sipas së cilës, kush të vdiste i pari, t'i linte tjetrit në zotërim mbretërinë, dhe se këtë marrëveshje ata ishin betuar që të mos e shkelnin kurrë. Unë ua lë kompetentëve të së drejtës për të gjykuar se çfarë drejtësie mund të ketë pasur në këtë punë, megjithëse gjykatësi i të gjithave, lufta, i dha kësaj fund me mënyrë ndoshta jo të padrejtë.


Prag beteje...

Venedikasit i ndihmuan gjithashtu shumë dhe ua shtuan fuqitë edhe dy burra epirotë: Lekë Dushmani dhe Pjetër Spani, të cilët, megjithëqë i patën dhënë fjalën (në Kuvendin e Dezhës) Skënderbeut se do ta ndihmonin kurdoherë kundër turqve e se nuk do ta linin ndonjëherë pa iu ndodhur, prapëseprapë morën pjesë në këtë gatitje nga miqësia shumë më e vjetër me venedikasit dhe, në radhë të parë, ngaqë ishin gjithashtu fqinjë me Drishtin e me disa qytete të tjera të tyre dhe të shtrënguar për t'i ndihmuar nga një detyrim i vjetër shërbimesh shumë të mëdha.

Skënderbeu nuk u tremb aspak prej asaj lufte aq të rëndë, që po shpërthente nga të katër anët, përkundrazi, ai e priti me kënaqësi, pa ia vrarë veshët, dhe rregulloi çdo gjë me kujdes. Ndau shpejt e shpejt forcat e veta, të cilat ishin lart nga 14’000 veta; 7’000 kalorës, se kaq bëheshin gjithë--gjithë, dhe 2’000 këmbësorë i caktoi për armikun e ri, kurse pjesën tjetër të forcave të veta e la për rrethimin e Dejës, nga i cili kishte vendosur të largohej pa pritur mirë lajmin për ardhjen e ushtrisë kundërshtare. Kështu urtësia e kapedanit të pathyeshëm i ndau forcat më trish, kurse guximi i shtuar marrëzisht, nga shpresa e kotë se punët po u shkonin mbarë, u dha zemër të gjithëve. Dejasit, kur panë se Skënderbeu po largohej, kujtuan se shpëtuan nga rrethimi. Ushtarët bënin roja si me dembeli para portave, të armatosurit i shikoje më të rralluar nëpër mure dhe shpeshherë qytetarët prisnin përmes portave të hapura kundërshtarët. Për çdo gjë tregohej më pak kujdes dhe vetëm uria, që tanimë po afrohej, e mundonte fort njerëzinë, sepse ajo nuk mund të mposhtej as me anë të guximit, as me anë të shpatës. Megjithëkëtë, atyre u jepte një fuqi të pamposhtur dhe i bënte që të duronin edhe vuajtjet më të rënda turpi për besën që kishin dhënë një herë dhe i ushqente, si të thuash, zemrat e njerëzve, njëfarë shprese e afërt, sepse po merrnin vesh se forcat e të vetve ishin duke ardhur me shpejtësinë më të madhe për t'ua zbutur vuajtjet e për t'i dhënë fund rrethimit. Ata nuk besonin gjithashtu se ushtria e Skënderbeut mund të matej me ato fuqi dhe po e prisnin të sigurt lajmin e fitores së dëshiruar, me sy të kthyer në çdo drejtim e me hall të madh .në zemër. Kështu ngjet pothuaj me të gjithë njerëzit, që i lënë punët më fort në dorë të fatit dhe i besojnë atij më tepër se ç'duhet.

Kundërshtarët po e shikonin tani qartë në fytyrë njëri-tjetrin dhe koha e betejës po afrohej. Një qetësi e çuditshme pasoi atëherë nga të dyja anët pas një heshtjeje të menjëhershme. Ngulën në tokë flamujt e zunë vende të përshtatshme për kampin e përkohshëm, ku edhe ushtarët të merrnin veten, edhe kapedanët, me këshillat e nxitjet e tyre, të frenonin burrat trima e t'u jepnin zemër frikamanëve.

Kujdesi i ushtrisë venedikase i ishte lënë në dorë Daniel Juriç Sebençinit, të cilin e quajnë zakonisht Vojvodë, burrë i papërtuar e i rrahur në punë të luftës.

Me një fjalë të matur Skënderbeu ua ndezi edhe më tepër dëshirat ushtarëve dhe i bëri krejt për vete zemrat e tyre, sepse me këtë sjellje të pashoqe ai tregonte qartë kujdes jo vetëm për të vetët, por edhe për kundërshtarët. Atëherë u derdhën rreth e rrotull tij radhët e ushtrisë dhe po ngrinin në qiell qëllimin e kapedanit të vet. Gjithsecili thoshte se ishte gati të luftonte në çdo rast jo vetëm për t'ia ruajtur, por edhe për t'ia rritur lavdinë. Armëve të venedikasve nuk duhej t'ua kishin aq shumë frikën, saqë të harronin nderin e vet, duke i mbiçmuar ato. Do të ishte një fyerje për gjithë popullsitë që kishin nën vete, sikur të lihej pas dore, pa u shpaguar, për mungesë gatishmërie, turpi i Dejës. Prandaj s'duhej t'i lëshonte zemra në atë gjendje të tronditur e në atë luftë të dyfishtë. Njerëzit s'kishin për të bërë asgjë, sikur ta ngadalësonin hovin e vet krenar me gjithfarë arsyetimesh dhe sikur ta matnin çdo punë me anë të mendimit të thatë. Burrat trima duhet të jenë të guximshëm, të hidhen në rreziqe ballëpërpjetë dhe nuk duhet ta zmadhojnë frikën, duke shikuar gjithmonë prapa, as duhet të gjykojnë të këqijat, që njeriu s'mund t'i parashikojë me mendje të tronditur. Trimëria është gatuar me domosdonë dhe shumë gjëra mposhten ngaherë me zemërimin dhe me furinë e ushtarëve, kurse një shpirt i qetë e i shkujdesur s'do të guxonte të vepronte kështu. Shumë varej pastaj nga perënditë, të cilat i ndihmonin zakonisht luftës me të drejtë, por. edhe sikur shpëtimi të mbështetej vetëm në shpatë të burrave, puna e Epirit do të ishte mjaft e siguruar nga vetë besimi i fortë dhe bashkimi me zemër i popullsive. Më në fund, Murati ishte i zënë me Luftën Hungareze. Fuqitë e venedikasve e dinin që ishin të mëdha, por raca italiane, sa më larg shtëpisë ta shpije, aq me më pak gatishmëri të vinte pas.

Këto e shumë të tjera si këto përsëriteshin shpesh nga ushtarët pa ndonjë rregull; ashtu siç ia thoshte zemra secilit, dhe me qëllim që me shërbimin e vet t'i hynte në zemër kapedanit që po i dëgjonte. Ai, pasi i lavdëroi të gjithë një për një për vullnetin e tyre, u dëgjua të thoshte me shaka e me të qeshur: «Me të drejtë mund të qortohet natyra, që nuk i fali racës epirote, me një shpirt kaq të lartë, një fat më të madh.» Pastaj, pasi i porositi që t'i bënin shërbimin e duhur trupit dhe pasi i mori të gjitha masat, zbriti në shesh të luftës, me zemër të gëzuar e me besim si asnjëherë pothuaj në orën e gjashtë të ditës. Shigjetarët dhe ata me armatim më të lehtë i vuri përpara flamujve, pastaj këmbësorinë me armatim më të rëndë e ndau nëpër krahët; në secilin prej këtyre vuri nga 2000 kalorës. Qendra iu la në dorë Tanushit. Këtu gjithashtu u përzien me kalorësinë disa këmbësorë. Sa për ndihmë rezervë nuk u kujdes fort, sepse ai e pandehte fitoren të sigurt dhe armikun, para armëve të veta, jo aq të fortë, sa ia treguan pastaj, kur filloi beteja, Marsi i egërsuar dhe fytyra e vendosur e venedikasve. Po aq kujdes u tregua edhe për mbrojtjen e kampit, i cili u la i zbrazur, me një rojë të paktë, që zor ta ruante edhe nga plaçkitës të paarmatosur.

Ky besim kaq i sigurt i kapedanit nuk do t'i shpëtonte dot qortimit për guxim të tepruar, sikur të mos e kishte mbështetur mbrojtjen e vet të vërtetë në forcat që rrethonin Dejën. Ai pati vendosur d.m.th. që, po ta shikonte armikun më të madh nga ç'e priste, të tërhiqej tek ato, meqenëse as numri i ushtarëve as vetë natyra e vendit nuk ia mbushnin mendjen që ta forconte kampin atje. Por ky plan do të ishte edhe më i padenjë për urtësinë aq të madhe të këtij burri. Dhe me të vërtetë, me këtë mënyrë, po të thyheshin, më shkatërrim do të sillte ikja sesa guximi i patundur për të qëndruar aty në vend, për arsye se më një anë venedikasit fitimtarë, që do t'i ndiqnin këmba-këmbës të shpërndarë, më anë tjetër kalimi i Drinit, që do të bëhej më i vështirë në një pështjellim aq të stuhishëm, do të përpinin gjithçka që do të mbetej. Prandaj, si rrjedhim, del që të themi se trimëria, e cila s'ishte mësuar të thyhej, e kishte vendosur shpresën vetëm në veten e vet.

mesdimr

Venedikasit, gjithashtu, përpara flamujve vunë heshtarë dhe i rregulluan krahët sipas shembullit të kundërshtarit. Danieli e zgjodhi vendin e qëndrimit të vet në të djathtë dhe aty rreshtoi një rojë shumë të fuqishme ilirikësh; disa italianë kalorës me armatim të rëndë i vendosi në ballë dhe pas vetë krahut. Kolë Humoi, shkodrani, që zinte vendin e dytë në drejtimin e kësaj lufte, u vendos nga e majta bashkë me qytetarët e vet përballë Moisiut dhe ushtrisë dibrane. I vëllai, Andrea, bashkë me Simeon Vulkathanin mbajti qendrën. Këtu radhët e ushtrisë formonin një ujem prej gjithfarë ushtarësh e pengoheshin më fort sesa mbroheshin nga një rojë e padobishme.

Venedikasit ishin më pak se 13’000. Me këto forca u bë sulmi. Beteja u fillua prej heshtarëve, që shigjetarët i shtynë me sulmin e parë, por, kur u afruan dhe shigjetat s'pinin më ujë, atëherë ata që ishin të armatosur me mburojë të fuqishme, bashkë me të tjerët të armatimit të lehtë, zhveshën shpatat e iu lëshuan armikut për t'u kacafytur. Të tjerët i rrethoi menjëherë Kastrioti me kalorësit dhe, pasi i tërhoqi pakëz për nga prapa, ua bëri atyre përsëri më të dobishëm përdorimin e shigjetave. Heshtarët, të cilët i kundërshtonin më me guxim armikut, për shkak se gjokset i kishin të siguruara me hekur dhe ishin të mbuluar me përgjoksore (parzmore), u lëshuan e u dhanë shpresë të tjerëve se puna do të mbaronte me sukses. Atëherë u derdh përreth gjithë ushtria me një britmë shumë të madhe, që u lëshua nga të dyja anët. Epiroti qëndronte më lart edhe nga numri, edhe nga trimëria e kalorësve. Vendi nuk ishte njësoj i përshtatshëm si për njërin, si për tjetrin, sepse lufta bëhej në një fushë të gjerë dhe të hapët, pranë brigjeve të Drinit. Venedikasi qëndroi pakëz po aq i paepur, më fort për shkak të forcave, sesa të guximit. Dhe rreth vendit, ku qëndronte komandanti ilirik, u luftua për një kohë të gjatë me një fat që i qeshte herë njërit, herë tjetrit, gjersa Skënderbeu, duke ngarë kalin për atje, bashkë me disa kalorës të paktë, u hodh në mes të ushtrisë armike dhe ia hoqi Venedikasit shpresën e fitores nga duart, pasi shumë i la të plagosur e shumë i bëri t'ua mbathnin nga frika. Por ilirikët u grumbulluan menjëherë në një vend nga qenë e s'qenë, se shpejtësia e këtij mileti s'ka shoqe dhe, pasi e forcuan vendin e qëndrimit të kapedanit me një rojë më të dendur, ia mbyllën rrugën armikut; megjithëkëtë, ata më tepër mbroheshin sesa luftonin.

Gjersa krahët po bënin një luftë ende pa një përfundim të prerë, qendra e ushtrisë së të dyja anëve bënte më fort sehir sesa luftë. Por, kur Topia e pa se krahu i djathtë i kundërshtarëve ishte mjaft i rënduar, u lëshua me të shpejtë, i nxitur edhe nga shembulli i Kastriotit, mu në mes të tyre dhe doli matanë me kalorësit e zgjedhur e me një pjesë të këmbësorisë, duke u kallur një tmerr të ri. Atëherë ilirikët, të cilët ishin vendosur në ballë kundër armikut, nuk mundën t'i duronin sulmet, por kaluan në krahun e djathtë, duke mbrojtur veten. Kështu ata, nga njëra anë tradhtuan shokët, nga ana tjetër ia bënë më të madhe vështirësinë Skënderbeut, që do të sulmonte vendin e qëndrimit. Po këtë gjë bëri edhe pjesa tjetër e këmbësorisë, e cila u shpërnda e mori arratinë për të shpëtuar kokën, duke qenë inferiorë kundrejt kalorësisë epirote. Kjo bëri që kalorësia shkodrane, e mbetur pa mbrojtje dhe e ndrydhur nga armiku, të rrethohej. Të dy komandantët u zunë robër, bashkë me ta edhe shumë të tjerë, që kishin mbetur nga forcat këmbësore dhe që e kishin humbur shpresën për të shpëtuar me anë të armëve, prandaj edhe iu dorëzuan kundërshtarit. Por këta u bënë shkak që t'i zinte tmerri edhe turmat e tjera, të cilat kishin frikë se mos Epiroti çante radhët e sulmonte nga prapa krahëve, duke i mbyllur në mes e duke i shtypur egërsisht. Por kjo gjë, që i shtinte tmerrin të mundurit, nuk i shkoi ndër mend fitimtarit, se sukseset ua marrin mendtë njerëzve, ai s'pyeste më aspak për më tutje, por mjaftohej vetëm me armiqtë e lidhur që kishte përpara dhe që ua tregonte me kënaqësi të tjerëve për t'i bërë sehir. Edhe Kastrioti ua kishte hequr fillin gjithë gjërave të tjera dhe e kishte harruar gjithë turmën e ushtarëve të zakonshëm, sikur të mos e quante të denjë gjakun e tyre, duke e përqendruar tërë vëmendjen te kapedani, por radhët e ushtarëve aq trima bënin që ta kishte të vështirë t'u afrohej ky burrë dhe t'i shkonte kot trimëria.

Vëmendjen e të gjithëve në atë luftim e tërhoqën Moisiu dhe Shkodrani nga krahu i majtë. Atje derdhej shumë djersë dhe rreziku ishte shumë i madh, sepse këta, sikur të jepnin ndeshjen vendimtare për gjithë luftën, po sulmonin, duke marrë e dhënë goditje, të ndezur nga një urrejtje e madhe e pa marrë frymë. Me fuqi të barabarta luftuan për disa kohë. Por kuajt dhe burrat dibranë, të këputur nga lodhja, që po ua shkundte fuqitë për goditje dhe gati të thyer, do të ishin tërhequr dalngadalë para armikut, sikur Moisiu të mos i kishte bërë ta ndienin turpin për frikën e lodhjen, ndërsa po tërhiqeshin, dhe sikur të mos i kishte kthyer në mjeshtër të fitores, kur ishin gati të thyheshin, duke u bërtitur:

“Ç'është kjo plogështi, he burra? Ç'është kjo sjellje dëshpërimi nga një frikë e pazakontë? A ka ndodhur ndonjëherë që dibrani ta lërë i gjallë vendin që i kanë caktuar? A ka ndodhur që t'ia lërë lavdinë e luftës armikut? Ku është ajo ushtri, që shkatërroi fuqitë e Ali pashës, që i vuri frenë kryelartësisë së Ferizit, që dërrmoi forcat e Mustafait dhe i mbushi shtëpitë epirote me plaçkë të barbarëve? Ku u zhduk gjithë ai vrull i shpirtit tuaj? Ku shkuan ato fytyra kërcënuese atje në kamp e ato zotime trimash? Kështu po ia ktheni Dejën Skënderbeut? Kështu po gatiti të hyni në qytetin e rrethuar të kundërshtarëve? Mos vallë këtu e asgjëkundi gjetkë u duk trimëria e armikut, e djathta e tij trime, shpata e tij e shkëlqyer? Por kudo tanimë shokët tuaj fitimtarë po çmojnë frytet e fitores plot nder që kanë arritur. Tanusihi, pasi i kapi komandantët dhe i solli me duar lidhur pas shpine në kamp, e shoi të gjithë ose e shpartalloi krejt qendrën e ushtrisë kundërshtare. Skënderbeu, pasi theu fuqitë e ilirikëve, po u hedh tani të gjithëve me radhë e me qetësi prangat. Këtu paska mbetur vetëm frika dhe mendimi për të marrë arratinë”

Ky qortim ua futi ushtarëve aq keq zekthat për të fituar, saqë të pandehje se burrat dhe kuajt u bënë menjëherë si të tjerë. Atëherë beteja u përsërit, fati ndryshoi dhe shkodranët po shtyheshin pak nga pak; megjithëkëtë ata po qëndronin dhe më fort për shkak të numrit sesa të guximit, gjersa më në fund Humoi, duke e marrë me mend fatin e të vëllait nga fjala e kundërshtarit dhe duke mos qenë në gjendje t’i mbante armët në dorë nga dhembja që s'e duronte dot, i harroi shokët dhe u lëshua përpara për t'i vajtur të vëllait në ndihmë, ndonëse ishte vonë. Dhe, duke u hedhur në mes të armiqve, ia dha Moisiut të sigurt fitoren në dorë dhe tregoi se sa rëndësi ka për radhët e ushtrisë kapedani.

Dhe me të vërtetë, ato u shpërndanë menjëherë nga të gjitha anët e i kthyen shpinën armikut. Gjithashtu edhe Danieli në krahun tjetër, që kishte mbetur qysh më përpara pa asnjë ndihmë të pararojës, po e mbante rregullin e po i qëndronte kundërshtarit më tepër nga turpi sesa me anë të forcave. Por, kur e pa se ikja e të vetve ishte e padyshimtë dhe se po ky fat i priste të gjithë, i dha kalit e mori arratinë për të shpëtuar veten. Epiroti i ndoqi ashtu të shpërndarë kudo nëpër fushë, por me njëfarë plogështie, sepse burrat, që luftuan sa u rraskapitën e s'mbanin më, i pengonte lodhja. Megjithëkëtë, edhe pse ishin të lodhur, ata nuk e lanë armikun që të ikte i shpenguar, sepse Skënderbeu lëshoi urdhër që ta ndiqnin këmba-këmbës, me të gjitha fuqitë, turmën e kundërshtarëve, që po ua mbathnin, gjer në qytetin e Shkodrës. Ndoshta kapedanit, tërë mëri e lavdi njëkohësisht, iu duk e udhës se do të ishte një gjë e bukur ta shikonin fitimtar nga muret armike, që ishin mbushur plot e përplot nga një mizëri fort e madhe njerëzish.

23 korrik 1448

Në shumë vende po korreshin radhët e fundit dhe një pjesë e madhe e atyre që mbetën pas u kapën gjallë, sepse ai e kishte ndaluar të vritej kush. Me të arritur pranë dhe përballë qytetit, u ndalën flamujt e ushtria qëndroi. Atëherë fitimtarët u grumbulluan rreth radhëve e me një klithmë e gëzim shumë të madh po i tregonin qytetit të pikëlluar nga hidhërimi, që i kishte helmuar të gjithë robërit e tij. Me një anë pamja dhe fati aq i mjeruar i të vetve u ngjallnin qytetarëve mëri të re në zemër, më anë tjetër, kërdia që sapo pësuan, ua priste gjithë vrullin; halli pastaj edhe më i madh, që u hyri për robërit, ua lidhi duart fare dhe s'i linte të provonin ndonjëfarë mënyre për të ngacmuar armikun. Kastrioti, pasi i la ushtarët gjersa të ngopeshin me lavdinë e fitores dhe kur e pa se dita po mbaronte, dha shenjën të mblidhnin stremat nga i kishin e nga s'i kishin dhe u nis për në rrethimin e Dejës.


M. Barleti, "Historia e Skënderbeut"