Oronik 1448

mesdimr

…këndej po jepnin e merrnin me ankesa të kota; andej Mustafai kishte lëshuar ushtrinë dhe s'po i linte rehat, siç thamë, rojat e Skënderbeut. Por ai, me sulmet e veta të paprera, vetëm sa i ngacmonte kundërshtarët, pa mundur që t'u shtinte frikën; ata nuk u ndeshën kurrë me të në fushë të hapët, por po i shtynin ditët dhe po e qesëndisnin atë herë duke e mbrojtur veten më tepër me forcomat e kampit dhe të vendit, sesa me forcat e veta, herë duke dalë jashtë kampit me ushtri të pakta dhe duke u shtënë se po merrnin arratinë. Kështu, kur e pa se e kishte të kotë shpresën për t'i dërrmuar forcat kundërshtare, nuk mendoi më që t'i sulmonte vendet e qëndrimit të tyre e t'i ndiqte më larg, duke pasur frikë se mos binte në ndonjë pritë, por, pasi vuri me shumë kujdes roja, po merrej vetëm me plaçkitjen e tokave, gjersa, i lajmëruar për ardhjen e Skënderbeut, mblodhi ushtrinë dhe zuri vend, duke i ngulur flamujt jo më shumë se 2000 hapa larg armikut. Ky vend, që zgjodhën për ndeshjen, i quajtur Oronik apo me një emër më të njohur, Oronok, ndodhet në Dibër të Sipërme, në njëfarë fushe jo shume të gjerë, 6000 hapa larg Krujës.

Kastrioti, pasi erdhi e u prit në kamp së bashku me ushtrinë e re (nga rrethimi i Dejës), para së gjithash lëshoi një urdhër, duke i porositur që të mos dilte kush pa leje nga kampi dhe duke i futur të gjithë në punë për ta forcuar kampin. Edhe nga ana e barbarit nuk u vu re ndonjë lëvizje. Kështu nga të dyja anët kampet ishin të qeta. Mandej Epiroti, pasi e forcoi kampin si duhej dhe pa se kështu e kishte të siguruar mbrojtjen e ushtrisë, filloi të merrej me vetë radhët e saj, për t'i vendosur ato e për ta siguruar kampin edhe më mirë. Fuqitë e vjetra arrinin numrin 3’500 kalorës dhe 600 këmbësorë, sepse, megjithëqë Skënderbeu kishte lënë atje, kur po nisej për të gatitur luftën kundër Venedikut, jo më pak se 5’000 njerëz, prapëseprapë shumë prej tyre ai i kishte thirrur për arsye të ndryshme. Kështu, pas numërimit që iu bë krejt ushtrisë, dolën gjithë--gjithë 6’000 njerëz, që do t'i kundërshtonin barbarit në këtë betejë dhe do të mbuloheshin me lavdinë e një përleshjeje të shënuar. Megjithëkëtë, lufta nuk u bë me të gjitha forcat, sepse kapedani i sprovuar nuk mund të lejonte, çfarëdo përfundimi që do të kishte nga fati, të mbetej kampi pa rojë, prandaj ai caktoi për këto roja 300 burra nga më të zgjedhurit. Forcat e veta i radhiti në bazë të një plani të llogaritur shumë mirë; në ballë të secilit krah vuri nga 1’500 kalorës, duke pasur frikë se këmbësoria, si e paktë që ishte, mund të zmbrapsej lehtë që me sulmin e parë të kundërshtarit. Prandaj fuqinë më të madhe të këmbësorëve e ruajti për qendrën, kurse pak prej tyre i shpërndau pas krahëve. Por edhe radhët e qendrës i përforcoi me një fuqi prej 500 kalorësish, me qëllim që në fillim të shpërthimit të sulmit, në rast se radhët do të mbaheshin, të ndesheshin kudo kalorës me kalorës.

Ndërsa Kastrioti, pas rreshtimit të ushtrisë, po i mbante ushtarët në heshtje dhe flamujt të ngulur në vend, duke pritur që t'ia fillonte i pari kundërshtari, një barbar, i quajtur Karaguz, u shkëput nga forcat e tjera e doli në shesh, që ndodhej në mes të fushës së zbrazur, duke dhënë shenjën e provokimit. Pastaj, pasi u qas gjer para rojave, kërkoi me një zë të pazakontë, që, kush ishte trim, të matej me të një për një. Në fillim burrat s'e hapën gojën e s'nxorën zë, sepse, sado që turpi nuk i linte ta mohonin kushtin, natyra e luftimit, që ishte për t'ia pasur frikën, i pengonte ta pranonin.

mesdimr

Por këtë fyerje të barbarit nuk e duroi dot më gjatë Pal Maneshi, luftëtar i dëgjuar për lavdinë e tij prej kalorësi, sidomos kur të gjithë tani po prisnin të dilte ai, sikur ky provokim i bëhej vetëm atij, si më trimi që ishte. Duke u ngritur, pra, me guxim e gëzim shumë të madh, u drejtua, për të marrë vesh vullnetin e tij, për te Skënderbeu, i cili e lavdëroi si duhej dhe ia ndezi edhe më keq flakën e urrejtjes e të shpresës: «Vazhdo, — i tha, — me ndihmën e perëndive, drejt nderit tënd e drejt fitores së shokëve; filloja ti i pari me trimërinë tënde të pashoqe, që të tjerët pastaj të bëjnë si ti dhe që gjithë ushtria ta vazhdojë pas teje fillimin e bukur të kësaj lavdie.»

Atëherë gjithë shokët e tij iu derdhën rreth e përqark nga të katër anët dhe po e lavdëronin, sikur ta kishte qysh tani fitoren në dorë. Ai, pasi bëri gati armët dhe mjetet e tjera të zakonshme për këtë lloj ndeshjeje, i hipi menjëherë kalit e fluturoi poshtë në fushë, duke e thirrur kundërshtarin, që po priste, me zë kërcënues, dhe duke e urdhëruar që të bëhej gati për t'u goditur. Por barbari i kërkoi që ta priste, sa të mund të shkëmbente me të pak fjalë, dhe i tha:

«Fitoren do ta vendosë dora e djathtë dhe fati, neve na mbetet të caktojmë vetëm kushtet e fitores. Në qoftë se mirat e kanë prerë që ta fitosh ti sot lavdinë kundër meje, unë, si i mundur, nuk kam asnjë kundërshtim që ti, në bazë të së drejtës së luftës, t'i marrësh për vete e t'i kesh të tuat edhe plaçkën fort të majme, edhe kufomën e mbytur në gjak. Në qoftë se, përkundrazi, do të shtrydhesh ti nën duart e mia, atëherë kërkoj që këtë të drejtë ta kem unë kundrejt trupit tënd të robëruar. Këtë ta vërtetojnë e ta bëjnë të pashkelshme edhe kapedanët, me qëllim që, qoftë kur ndeshja të jetë në kulm të saj, qoftë kur dyluftimi të ketë marrë fund, të mos lëvizë kush nga vendi për t'i ardhur në ndihmë fatit të zi të njërit apo të tjetrit.»

Si përgjigje për këto Pali tha se e pranonte rregullin e ndeshjes, që ai ia kërkonte me dëshirë e si me frikë në zemër që të ruhej, se gjithçka tjetër, pasi të fluturonte nga trupi shpirti krenar, do t'i mbetej në dorë me të drejtë të plotë fitimtarit. Të luftonte pa frikë, sepse, përveç tij, s'do të kishte tjetër kundërshtar e, sapo t'ia rrëmbente jetën, do ta kishte të lirë pushtetin edhe mbi trupin e pashpaguar, sepse, edhe sikur t'ua falte atë kufomë të pashpirt lotëve të ushtarëve, Skënderbeu nuk do të lejonte t'ia shpinin përpara, gjersa s'vlente më për asgjë.

Kjo përgjigje plot guxim e trimit dhe përbuzja pa pikë druajtjeje e jetës e tronditi aq tepër barbarin, saqë po pendohej që e kishte provokuar. Pastaj, pasi këto të gjitha i sanksionuan dhe i vulosën si të pashkelura kapedanët, dolën përsëri që të dy në shesh të sherrit, ndërsa sytë e të gjithëve u mbërthyen mbi ta. Të pranishmit, tërë shqetësim. se si do të përfundonte puna, mbetën para asaj skene si të ngrirë nga frika e shpresa së bashku, sepse që të dy ishin njësoj nga pamja e nga bukuria, me shtat mesatar, me moshë gati të njëjtë, që as s'mund të dergjej në plogështi, as të ishte pa zjarr djaloshar. Armët të dy i kishin njësoj: heshtat e kalorësit, mburojat të zbukuruara në kërthizë me pafta prej çeliku, shpatat të përkulura si zakonisht dhe topuzët prej hekuri, trupin të mbuluar me parzmore dhe kokën me përkrenare. Veç këtyre, u jepnin njëfarë bukurie edhe petkat e shkëlqyera prej mëndafshi.

Duke i ngarë, pra, me shpejti kuajt, u lëshuan si furtunë në fushë kundër njëri-tjetrit me sy e shpirt të egërsuar. Dhe, pasi iu vërsulën shoqi-shoqit me ato heshta mizore, Pali iu mat nga sipër mburojës syrit të djathtë të barbarit dhe ia shpoi tejpërtej me majën e heshtës. Me ta përplasur me këtë goditje përdhe, kërceu menjëherë nga kali e ia zhveshi armët nga trupi e ia preu kokën dhe, i ngarkuar me plaçkën e kundërshtarit të vrarë, i hipi kalit e po kthehej te të vetët, kur ushtarët iu derdhën nga qenë e nga s'qenë dhe po e shpinin, duke e përgëzuar me të madhe, për te kapedani.

Skënderbeu e përuroi dhe i dhuroi aty për aty, në emër të shtetit, një klamidë (mallotë lufte) të qëndisur krejt flori dhe një bashtinë fort të pasur. Pastaj, duke qenë se ishte koha për të hedhur zarin e luftës e të përleshjes, ua ndezi, si zakonisht ushtarëve të tjerë zemrat me fjalët dhe duke qenë se kishin ngrënë që më parë, dha menjëherë urdhër t'u binin borive dhe në orën e pestë pothuaj të ditës i nxori të radhitur për luftë.

mesdimr

Guximi dhe besimi i trimit të pathyeshëm kanë qenë sigurisht të denjë për t'u admiruar nga të gjithë. Dhe me të vërtetë, ai mjeshtër i pashoq i luftës guxoi, duke përbuzur kundërshtarin, ta provonte me atë pakicë njerëzish fatin e një beteje aq të madhe dhe të përleshej me ushtrinë e radhitur në fushë të hapur, pa menduar aspak për ndonjë dhelpëri ngathtësie apo strategemë pusie. Ai guxoi i pari, duke lënë forcomat, të dilte në fushë të lirë dhe t'i vërsulej atij kundërshtari, duke e hequr si me përdhunë në betejë. Dhe ja tani ai po vazhdonte, me një britmë stentoriane të ushtarëve, t'u drejtohej vetë shatorreve armike, kur Mustafai i doli përpara në fillim me një togicë të mbledhur shpejt e shpejt e pastaj me tërë forcat. Por ashtu siç bënë përpara me frikë, ashtu edhe u zmbrapsën kollaj para tij që në sulmin e parë dhe mezi e plotësuan një vijë të vërtetë, duke dalë të gjithë jashtë kampit, sepse shumë ua mbathnin me të shpejtë e ktheheshin prapë në shatorre.

Kur e vuri re këtë barbari, se as flamujt e tij, as ushtarët nuk po qëndronin kund, me qëllim që t'u jepte burrave zemër me një provë guximtare dhe me vendim të prerë që ose të kthehej fitimtar te Murati, ose të mos binte pa u shpaguar, i dha menjëherë kalit e u hodh me sulm mbi frontin e parë të kundërshtarit, duke bërtitur që t'i shkonin flamujt pas e të grumbulloheshin fluturimthi atje ku do t'ua zinte syri se ishte ai vetë. E ndoqën shumica e kapedanëve të togave dhe një turmë jo e parëndësishme kalorësish. Edhe të tjerët që mbetën, nga turpi se po e braktisnin kapedanin, duke hedhur dalngadalë çapin, po i dilnin armikut përpara për të përballuar goditjet e tij dhe, duke u mbledhur nëpër vende të ndryshme, po i qëndronin sa mundnin më me ngulm. Kështu u rivendos kudo fronti dhe u përtëri përleshja. Por shenja e ndryshimit të fatit, si zakonisht, s'po dukej gjëkundi dhe shpresa e fitores ishte kudo e humbur, ndërsa epirotët po fitonin me rregull të ngahershëm. Aq fort përfundimi i dy ushtarëve e kishte përcaktuar fatin e gjithë ushtrisë dhe i kishte shtënë secilit në zemër guximin e frikën.

Moisiu nga krahu i vet po i hutonte keq barbarët dhe po i ndrydhte rreptë, herë duke lëshuar mbi ta kalorësinë, herë duke hedhur këmbësorinë dhe duke e nxjerrë para flamujve. Ata, si të mposhtur më tepër nga njëfarë fati sesa nga kundërshtari dhe të zotë sa mezi u shmangeshin goditjeve, dukeshin se ishin më fort të aftë për t'u lidhur sesa për të fituar.

Pali, që luftonte në mes të frontit, po mbillte kudo kërdinë më të madhe mbi armiqtë.

Dhe tanimë radhët e ushtrisë ishin bërë lesh e li nga të dyja anët, as kalorësit, as këmbësorët nuk mbanin vendin e tyre, të gjithë ishin përzier e bërë një dhe numri më i madh i turqve, meqë kuajt u ishin vrarë me shigjeta nga këmbësorët epirotë, po luftonin si këmbësorë. Por, ngaqë nuk ishin mësuar të përlesheshin më këmbë dhe meqë armët u rrinin rëndë e i mërzitnin keq, ata burra pengoheshin për vdekje. Atyre u dukej se radhët e kundërshtarëve po shtoheshin gjithnjë, ndërsa fuqitë e veta po rralloheshin. Megjithëkëtë ata po qëndronin të verbuar nga turpi, duke pritur ardhjen e kapedanit nga krahu tjetër, i cili ishte hedhur atje me tërë më bujarët dhe me ajkën e mbarë ushtrisë kundër Skënderbeut, dhe besonin se mund ta ndryshonte fatin e gjithë frontit.

Kur shikonin Palin, ua mbathnin, sepse frika që u kishte kallur në zemër me lavdinë e fituar nga burri që posa kishte qëruar, i bënte ta çmonin si kundërshtarin më të madh; më anë tjetër ata edhe ndizeshin e bëheshin flakë, sepse pamja e shëmtuar e ushtarit të tyre dhe hija e pashpaguar e shokut u sillej para syve. Veç kësaj, shpërblimet e shumta, që ishin një nxitje fort e madhe dhe që Mustafai ia pati premtuar fitimtarit për kokën e urryer, i bënin ushtarët që të hidheshin edhe më me zjarr në rrezik. U grumbulluan kështu tok sa më shumë dhe u lëshuan me gjithë fuqitë e veta vetëm kundër njërit (Palit) dhe, sikur t'i 'kishin harruar të tjerët, vetëm atij po i turreshin të vendosur, pa ia hequr sytë. Cilido nga ata nuk do të 'kishte kundërshtim që ta merrte shpërblimin e kokës së çmuar me gjak e kërdi të shokëve të vet. Por këtë dëshirë të çmendur të atyre njerëzve e kthente në kërdi për ta trimëria këmbëngulësë e burrit, i cili, i rrethuar nga tufa e më trimave, ishte mjaft në gjendje ta vinte përpara atë turmë e të mos ia përfillte përpjekjet e kota. E, kur e pa se ushtria e barbarëve po i sulmonte ata më egër, veç nga të tjerët, u kthye pa u ndier kundër tyre dhe vetëtimë ia rrëmbeu një burri kokën me shpatë e me goditje të njëpasnjëshme e përplasi nga kali poshtë.

Shokët, sapo e panë të shtrirë përdhe, ua mbathën menjëherë këmbëve e s'kishin hall që të merrnin hakun për të dergjurin, as t'ia ruanin trupin nga të zezat e tjera që do të kishte prej armikut. Atëherë epirotët ia filluan edhe më rreptë sulmit e po i shtynin pa marrë frymë, duke i shpartalluar, gjersa i bënë që u qëruan krejt, duke ua lënë gjithë lavdinë e fitores fitimtarëve. Pali, me tërë fuqinë që kishte, i griu fare ata që iknin të fundit, duke i tallur me fjalë therëse:

«Ku veni, frikacakë? Kështu fluturoi nga ju kujtimi i shokëve? S'u ndodhka këtu asnjë vëlla i Karaguzit, që po dergjet i shtrirë? Asnjë farefis? Asnjë mik i tij në tërë këtë numër kaq të madh, që t'ia nderonte trupin e deformuar së paku me anë të shpagës, e vetmja ndihmë më e afërt që mbetet për të? Shikoni, tani po ju thërres e po ju ftoj unë, unë, që ju të parët më ftuat pak më parë me një shpresë të kotë për fitore. Ndaleni çapin, pranoni nga unë plaçkën e përgjakur të shokut, se po jua jap me gjithë qejf.»

Ata, që s'mendonin për asgjë tjetër veçse të iknin, po e gëlltitnin, sado që me pahir, qortimin e kundërshtarit, pa e hapur gojën nga turpi dhe kështu, duke u larguar dalngadalë nga fusha, po zhdukeshin nga sytë dhe s'po e ndienin më turfullimën e kundërshtarëve, që po i ndiqnin. Vetëm shigjetarët e shfrynë më me ngulm tërbimin e vet mbi ta; radhët e tjera hoqën dorë e s'u ranë nga prapa, sepse ishin të rraskapitur nga lodhja e të ngopura gjer në fyt, kështu që s'kishin më as fuqi, as dëshirë.

Më në fund ushtarët, pasi mblodhën bajrakët me hënëza, shenjë kjo e flamurit për popullsitë turke, bajrakë që ishin hedhur e flakur sa andej-këndej, po i shpinin të gëzuar, kush e kush më parë, me një shamatë të bukur e me këngë që ua hidhnin si t'u tekej, për te vendi ku qëndronte Skënderbeu. Atje kishte kohë që çdo gjë ishte në gaz, sepse armiqtë ose dergjeshin të vrarë përdhe në vargje pambarim, ose, ata që kishin shpëtuar në bazë të së drejtës së luftës, po e rrëfenin me duar të lidhura e që tani s'u bënin më fajde edhe mefshtësinë e vet, edhe shpirtbutësinë e kundërshtarit.

Mustafanë po e shpinin mbi një kalë plak, për t'u dukur mirë, bashkë me 12 purpuratë, e kështu ai i jepte më tepër lezet pamjes dhe sikur e lehtësonte fatkeqësinë e të tjerëve. Ai kishte kaluar matanë e ishte lëshuar, nga lakmia rrënimqare për lavdi, kundër kohortës së Kastriotit; por, kur e pa atje veten të rrethuar dhe pa asnjë nga shokët pas, pa asnjë mundësi për të ikur apo për të vdekur siç i kishte hije, e gjeti më të udhës ai komandant fatzi që t'i bënte hallall të gjitha, bile edhe lirinë, për hir të jetës. Nuk e di a ka ndodhur, gjatë gjithë kohës së luftës me Muratin, ndonjë betejë më e bukur dhe më e përkrahur nga perënditë: aq fort e shkëlqyer qe përpjekja e të gjithëve atë ditë; kurrë më parë, as kapedan, as ushtar, as rresht ushtrie, nuk qe kthyer më i mbuluar me lavdi vetjake dhe të përbashkët njëkohësisht.

Thonë se nga armiqtë u vranë 10’000, u zunë 82 robër e 15 flamuj ushtarakë. Skënderbeut i kushtoi lirë ajo fitore, zor se bëheshin, me sa thonë, 300 veta. Ushtria e tij u pasurua edhe me plaçkën jo sido që gjeti në kamp të kundërshtarëve, sepse barbarët, ngaqë e zgjatën atje për disa muaj, kishin grumbulluar, secili për vete, njëfarë pasurie. Kështu u gjetën plaçka fort të bukura të të vrarëve e një numër i shënuar kuajsh. Megjithëkëtë, edhe pse e kishte ngarkuar ushtrinë me plaçkë, kapedani s'ishte ngopur së shfryri mërinë e tij, prandaj, pasi hëngrën mirë e mirë dhe morën veten, e lëshoi për të shkretuar viset armike brenda kohës që mbetej nga ajo ditë. Dhe kështu, duke vazhduar fitoren e porsakorrur, u vuri zjarrin dhe i shkatërroi të gjitha ato që s'pati mundësi t'i zhdukte me hekur.


M.Barleti, "Historia e Skënderbeut"