Barbarë apo të mohuar?

vlug

Pra u rikthyem të flasim për pozitën dhe rolin e ilirëve në qytetërimin antik. Janë quajtur barbarë që banonin prapatokën apo periferinë e “qytetërimit” të vërtetë antik. Po çfarë ishte ky qytetërim antik? Nëse qytetërim do të thotë, qytete, tregti, organizim shtetëror, atëherë ilirët nuk ngeleshin mbrapa në asgjë.

Qytete. - Dhe qytete kishin! Të ndërtuara në pozita të sigurta, të fortifikuara; Pra, të zotët në artin e të ndërtuarit; dhe nëse vetë romakët mos t'i kishin djegur një pjesë të mirë të qyteteve (këtë e bënin zakonisht kur qytetet që pushtonin ia kalonin në bukuri Romës, si rasti i Kartagjenës) do zbulonim ashtu siç kemi zbuluar në Apolloni dhe Dyrrah, punime mermeri!

Punues druri e metali. - Tek druri arritën nivelin më të lartë, ndërtuan anijet më të shpejta në Adriatik; Dhe anijet nuk transportonin vetëm luftë, siç u pëlqente ilirëve, por dhe verë e grurë...

Minatorë të zotët, punues argjendi dhe ari. - Dhe këta nuk paskan pasur në përdorim monedhat?! Por çdo gjë me vlerë mund të shërbente si mjet shkëmbimi në këto raste, dhe monedha nuk ishte domosdoshmëria e vetme.

Tregtarë, prodhues vere, birre. - Artikujt më të shitur dhe ata më të përdorurit nga vetë ilirët. Dhe të prodhosh duhet teknikë, duhet lënda e parë, pra dalin dhe kultivues... Por duhen amfora për transportim, e megjithëse në fillim këtë artikull e importonin, më vonë ilirët e prodhonin vetë atë.

Bujq të zotët. - Ushqyen ushtarë pa pushim për shekuj me radhë; dhe nëse marrim në konsideratë terrenin e vështirë të Ballkanit, atëherë kanë qenë vërtetë të zotët.

Ushtarë! Më saktë, luftëtarë! - Karakteristika që do ti shoqërojë gjithmonë. Dhe këtu përkulën dhe vetë Romën e lavdishme me legjionet e saj të disiplinuara, por të kalbur në sistemin e saj politik. Mbrojtës të flaktë të lirisë së tyre, sistemi romak nuk i joshi kurrë (ai helen nuk u konsiderua kurrë rrezik për ekzistencën ilire, ata të vërtetët) deri në momentin kur iu imponua me dhunë.

Ilirët ripërtërinë shtyllën ku mbështetej sistemi romak, ushtrinë. Një ushtri skllevërish e bujqish, që u kthye me legjionet ilire në një ushtri të vërtetë që i siguroi Romës edhe disa shekuj jetë.

Organizimin shtetëror! - Mbreti, princi, kryeluftëtari. Ja ilirët! Të cilët nuk u joshën nga senati apo bulé-ja. Një ilir e jepte mendimin e votën e tij me shpatë.


Po polet e “qytetërimit” antik?

Roma me senatin e saj u kalb në korrupsion deri në momentin kur dhe vendosën që shpëtimi ishte një Perandor. Kurse Heladha, u zhduk falë demokracisë së saj përçarëse dhe jetoi vetëm jehona kontradiktore e legjendave dhe ndonjë doktrinë filozofike krejtësisht e papërshtatshme dhe pa dinamikë.

Kështu dhe i erdhi fundi lirisë ilire, nga një Romë e ripërtërirë në sistemin e saj, si e vetmja mënyrë për të shpëtuar, por dhe për të shtypur ilirët dhe popujt energjikë të veriut.

Shoqëria ilire është lënë mënjanë sepse antikiteti dominohet nga “shoqëritë” helene e ajo romake. E para plot kontradikta dhe e dyta një shoqëri pa identitet që ripërtërihej sa herë pushtonte krahina, duke iu marrë elemente shoqërore për të plotësuar tyrin.

I Zgjedhuri

Romakët nuk i kanë quajtur kurrë ilirët barbarë... Ilirët e jugut të organizuar prej shekujsh në shtete me vijueshmëri ishin më të qytetëruar sesa vetë romakët...

Ilirët e veriut, sidomos panonët kishin ngelur relativisht prapa, sepse malet e Bosnjës janë vërtet të vështira për t'u kapërcyer dhe sidomos si pasojë e sulmeve kelte pikerisht në çastet e shtetëzimit.

Do doja të përmendja se koncepti i mbretit 'kushtetues' (sa mund të quhej atëherë) ka ardhur nga trojet shqiptare dhe u përhap me anë të Aleksandrit të Madh. Shumëkush harron që organizimi i mbretërisë maqedonase s'kishte kurrfarë lidhje me polet greke, por ishte identik me organizimin shtetëror të shteteve të tjera ilire e përderisa shembullin maqedon e ndoqi Çezari e Augusti dhe e perfeksionoi Diokleciani për ta përcjelle deri në Evropen e sotme, fare mirë mund të themi se koncepti monarkik evropian është me origjinë të padiskutueshme shqiptare.

vlug

Punime mermeri dhe piktura të rrëmbyera apo shkatërruara.


Gjimnaz, tempull dhe faltore mbretërish, ja çfarë kishte një qytet iliro/maqedon në atë kohë. Dhe në përgjithësi faltoret e mbretërve si rregull qëndronin në kryeqytet tek mbreti, në rastin tonë në Pelë. Por këta ilirë "barbarë të pagdhendur, e pa kulturë" i lejonin vetes të kishin shtatore në qytete çfardo!


Në këtë rast, komandanti romak duhet të jetë mahnitur nga mermeri e arti ilir, ndryshe nuk do t'i rrëmbente. Duhet të kenë qenë vërtet "plaçkë e mirë", sepse ia vlente t'i ngrije deri në Romë. Pra, ose në Romë akoma nuk e njihnin punimin me mermer, ose ato që ndodheshin atje nuk mund të krahasoheshin për bukuri me ato të oborrit të Pirros, sepse ndryshe nuk do ia vlente barra të kalonin detin!

Kandhaon

Dualizmi "i kulturuar vs barbar" ka një analogji me "besimtar vs i pafe".
Sikur psh një musliman që e konsideron të krishterin të pafe edhepse për kah kuantiteti i drogimit qëndrojnë barabar, kështu heleni e konsideronte ilirin barbar jo pse nuk kishte kulturë, por pse nuk kishte kulturë helene.
Për helenin kulturë ishte vetëm kultura e tyre, çdo gjë e huaja ishte diçka që nuk ekziston, edhepse teatri, faltorja, kështjella e gjëra tjera shifeshin me sy ato për helenin nuk ekzistonin sepse truri ua kapte vetëm gjërat e veta.

vlug

Njëra nga mënyrat e komunikimit të ilrëve ishte edhe ai përmes letrave. Këtë gjë e bënte mbretëresha Teutë sidomos kur donte t'i dërgonte urdhëra ushtrisë që ndodhej larg¹. Por duhet të mendojmë që nuk është ky i vetmi rast kur oborri ilir përdorte letrat për të komunikuar. Këto letra që dërgoheshin kilometra larg nga oborri duhej të kenë mbajtur patjetër shenjat e mbretëreshës apo mbretit.

Teuta nuk ka qenë e para që ka përdorur letrat por që me Agronin e babain e tij letra duhet të jetë futur si rezultat i konsolidimit dhe rëndësisë që mori mbretëria Ilire nën dinastinë ardiane. Shenjat duheshin për të vërtetuar origjinalitetin e letrave. Në një oborr, sidomos ai i Teutës, mund të bëhej pre shumë lehtë e abuzimeve me këto letra mbretërish që përmbanin urdhra.

Por dokumenti bëhej i pavlefshëm edhe kur mbante vulën e mbretit, kjo në rastin kur mbreti nuk dinte të lexonte dhe dashakeqësit mund të manipulonin urdhrat e mbretit sipas dëshirës, falë injoracës së tij. Në rastin e Teutës ajo ja dërgonte këto letra një nga komandantëve të saj, Skerdilaidit. Nëse një komandant² dinte të lexonte po ashtu edhe mbretëresha nuk mund ngelej mbrapa. Kjo sepse mund ta humbte shumë shpejt fronin sidomos kur në oborr ambicia ishte e madhe, si në rastin e Demetër Farit.

_________________________
<sup>1. Polyb, Historiae, II. 6. Ilirët dhe Iliria.....
2. Një tjetër komandant i Teutës dinte të lexonte, Demetër Fari. Demetri ndodhej në prani të Filipit V maqedonit kur këtij të fundit i vjen një letër që e lajmëron për fitoret e Hanibalit në Itali. Ky ia kalon letrën Demetrit për ta lexuar dhe për ta mbajtur sekret.</sup>

mesdimr

Ne barbarët shkruanim dhe letra?! Me siguri jo në shqip, po në ndonjë gjuhë fqinje - se s'është e mundur që ne të dinim të shkruanim, e le më të shkruanim në gjuhë tonë! Ne ishim barbarë... Mirë që kishim ndriçimin e kusarëve apeninas që lëshonin dritën e qytetërimit...

Përfundimisht këta ilirët barbarë analfabetë poliglotë letërshkrues, përveç ndërtimit të anijeve, nxjerrje-përpunimit të metaleve, punim-ndërtimeve të mermerit, pikturave, skulpturave, mozaikëve, ngritjes e mirëmbajtjes së regjimeve të centralizuara (madje me mbretëresha në krye), prodhim-eksportit të verës, prodhimit të birrës, lëshimit të monedhave, etj. etj. dinin të bënin ndonjë gjë që ia vlen apo vetëm kaq?

vlug

Për të kujtuar fitoren mbi Pirro epirotin, romakët vendosin të shtypin monedha argjendi. Këto të fundit ishin të panjohura në "kryeqytetin" e botës antike derisa u futën si mjet shkëmbimi nga ilirët e përtej detit.


Ilirëve tregtarë duhet tju jetë dashur shumë kohë të mësonin të prapambeturit romakë për format e reja të shkëmbimit në tregti. Tregtia në Romë, në kohën e futjes në monedhave duhet të ketë qenë në një fazë parake, ku malli shkëmbehej me mall.

Për tu zhvilluar më poshtë duke u nisur nga çështja në fjalë, është: minierat e argjendit, shtypja e monedhave.

__________________
^{1. Akademia e Shkencave, C. Plini Secundi, Naturalis Historiae, Lib. XXXIII, fq. 199}

Bylyni

Histori nuk do te thotë e vërtetë por do të thotë çfarë do shkrimtari të shkruajë. Edhe gjysma e sajë është të mbeshesh të vërtetën. Shumë e thjeshtë, po shkruajti greku historinë pa dyshim qe do dalin si bandilla ata.

rrushius

150 talente duhet të ketë qenë një shumë goxha e madhe në atë kohë. Në "Luftën e Peloponezit," Tukididi tregon se maksimumi i të ardhurave vjetore të Athinës (duke përfshirë këtu bile edhe një gjobë të majme që ishte vendosur mbi njërin nga qytetet rebele që sapo ishin thyer) arriti në 600 talente. Normalisht shuma e tributeve po të mos llogariteshin të tilla gjoba (të cilat nga një anë përdoreshin edhe për të hequr shpenzimet e luftës) arrinte në rreth 400 talente në vit në pikun e Athinës.