Vallja pyrrike

49572

Zihni Sako / Rreth gjenezës së valles pyrrike / Kuvendi i studimeve ilire, v.II





«Pyrrike» quhet vallja e tipit luftarak, e njohur përgjithësisht me emrin «vallja e shpatave».

Në vendin tonë pyrrikja e mirëfilltë me shpata quhet «presa me tagan» dhe ekzekutohet me shpata, pa melodi e shoqërim instrumental. Ajo luhet në Shqipërinë Veri-perëndimore.

Në Shqipërinë Verilindore «kcimi me shpatë kundër anmikit» (Malësi e Gjakovës e vise të tjera të Kosovës) është e afërt me të. Në të kaluarën kjo shoqërohej me lodër e tani vonë me sharki e çifteli, ndërsa «Këlliçoja e parë» e Kukësit, shoqëruar me lodër e currle, luhet me shpatë në dorë, me shumë si element figurativ.

Në këtë kumtesë nuk do të merremi me shqyrtimin e këtij tipi të valles luftarake «me shpata» ose të valleve të përafërta me të nga ana koreografike, as me rrugët e përhapjes së tyre, as me analizën e ndryshimeve cilësore shprehëse, që kanë pësuar gjatë shekujve në vise e popuj të ndryshëm. Do të merremi me gjurmimin e emërtimit «pyrrike» e me disa të dhëna të tjera, që kanë të bëjnë me trashëgiminë dhe vazhdimësinë e saj në vendin tonë.

«Pyrrike» për autorë të ndryshëm latinë është një «kcim i armatosur» - saltatio armata - ose një «cantus ad quem saltatur» (valle e kënduar), struktura metrike e së cilës përbëhet nga këmbë me dy vv që nga autorë grekë është quajtur «Πυρριχιος πους » — këmbë pirrike. Edhe Quintiliani thotë se kjo është ndërtuar në masën metrike me dy silaba të shkurtëra vv po, që formon një këmbë të qëndrueshme, e cila « sa e shpejtë është, aq e shtruar dhe e rëndë bëhet ». ¹

Autori i vjetër grek Athenaeus, që ka jetuar në shekullin e tretë pas erës së re, në veprën e tij - «Δειπνοσοφισται» — «Darka e dijetarëve» - shkruan se Mollosët kërcenin një valle të ndërtuar me një strukturë që quhet «iambi mollos». Ky kërcim, sipas tij, ndryshonte nga kërcimet me strukturë daktilike, - vv, të cilat ishin të thjeshta, më të ngadalshme po më të ndryshueshme. ²

Homeri në këngën e XVIII të «Iliadës» përshkruan një kërcim, po që s'ka të bëjë me vallen pyrrike: valltarët herë përshkruhen zënë dorë për dorë: «αλληλων επι καρπω χειρας εχοντες» ³ në rreth, herë në dy grupe, që venë e vinë ballë për ballë njëri-tjetrit: «αλλοτε σ’αυ θρεξασκον επι στιχαρ αλληαισιν». ⁴ Këto dy valle, siç duket, nuk krijojnë ato mundësi të valles pyrrike luftarake me armë. Pra, mund të vërtetohet ajo që thotë Athenaeus lidhur me ndryshimin e strukturës së valles mollose, me ato me strukturë daktilike.

Sipas Plinit autorë të hershëm janë marrë edhe me origjinën e valles pyrrike. Ai sjell edhe mendime të tyre, të cilët midis së tjerash, thotë se vallja pyrrike e ka zanafillën e saj nga Pirrua (ose Neoptolemi) i biri i Akileut, i cili, sipas legjendave mithologjike të kohës homerike, pas luftës së Trojës u vendos në Mollosi dhe themeloi dinastinë e mbretërve të Mollosisë. ⁵

Edhe sikur themelonjësi i dinastisë së mbretërve të Mollosisë «Pirro Neoptolemi» të jetë i ardhur, banorët vendës, autoktonë të Mollosisë ishin mollosët, për të cilët historianë të hershëm thonë se kanë qenë banorë «jo të gjakut grek» po «pellazgo-ilirë», që banonin në Ilirinë Jugore dhe që kishin si qendër të njohur kulti Dodonën. ⁶

Në kohët historike fisi i Mollosëve, midis shekullit të V e të VI para erës së re, gradualisht u bë fisi më i fuqishëm, në trevën e Ilirisë Jug-perëndimore. Në lidhjen e quajtur «Lidhja Mollose» bënin pjesë thesprotët, kaonët e fise të tjera më të vogla. Mollosia në kohën e Pirros (318-272 para erës së re) u bë shtet mjaft i fuqishëm. ⁷ Pra mollosët, duke u shtrirë në këtë mënyrë, patjetër, u bënë edhe përhapës të kulturës së tyre edhe në viset përtej këtyre fiseve të tjera «pellazgo-ilire», thesprotët e kaonët.

Mollosia ka qënë e përmendur edhe për gjë të gjallë. Aristoteli në «Peri Zoon» (De animalium historia) flet për delet dhe kopetë e mollosëve. Ai këto dele, duket për cilësitë e tyre të rracës, i quan ndoshta për antonomazi «dele pyrrike» dhe kopetë «kope pyrrike». ⁸

Nga të dhënat e mësipërme: «valle pyrrike», «këmbë pyrrike» si edhe nga emërtimet «dele pyrrike», «kope pyrrike» praktika e valles «pyrrike» duket se te mollosët ka qenë veçanërisht e zhvilluar dhe për veçori strukturore u bë në Ballkan e vise të tjera më e njohur me këtë mbiemër, si për analogji dy rastet që sjell Aristoteli.

Vallja pyrrike e tipit «me shpata» është e njohur dhe e përhapur në shumë vise e popuj të ndryshëm; një valle me shpata na ka përshkruar për herë të parë shkrimtari i vjetër grek Ksenofoni (444-364 para erës së re) në veprën e tij «Kyrou Anabasis», të cilën e kërcenin njësitet trake, që bënin pjesë në ekspeditën e Kyrusit. ⁹

Për një valle të tillë flet edhe historiani latin Tacitus në veprën «Germania».




Në çerekun e fundit të shekullit të XIX (1874) folkloristi i njohur grek N. Politis, duke u marrë me vallet «Syrtos» dhe «Trata» na jep një indikacion, ku mund të kërkohet prejardhja e valles pyrrike, të cilën ai e quan të vjetër dhe në analoaji me vallen «arvanitikon» dhe «çamikon». ¹⁰

Edhe pse Politisi i quan këto valle greke, vetë emri sqaron prejardhjen e tyre më të saktë. Çështja që këto lloj vallesh nuk gjenden vetëm te shqiptarët e Greqisë ose limitrofë në territoret greke lidhet gjerësisht me popullsinë shqiptare.

Nga indikacioni i Politis, si edhe nga një numur të dhënash muzikore e koreografike, që na japin autorë të ndryshëm, të shekullit të XVIII dhe të fillimit të shekullit të XIX — del se trashëgimia dhe vazhdimësia e valles pyrrike në Shqipëri, paraqitet me shumë interes, ku mund të kërkohet edhe burimi më i hershëm i saj.

Të dhënat, sado të rastësishme që janë, janë me interes dhe me rëndësi për këtë çështje. Pouqueville, në ndonjë shënim, duke folur për mënyrën e të kënduarit polifonik të shqiptarëve, na flet edhe për vallen: «Hajduçe» të shqiptarëve, duke përshkruar pak a shumë qartë edhe mënyrën e ekzekutimit që është e ngjashme ose identike me vallen pyrrike. ¹¹ Edhe Bajroni, më 1809, duke folur për këngën tonë polifonike, flet edhe për vallen. ¹²

Të dhëna gjejmë edhe për vallen «Kasapçe», që praktikohej nga kasapët shqiptarë në Stamboll edhe në shek. XVIII, ku ata kishin edhe një farë shoqate.

Në letrat e saj edhe e ëma e poetit André Chenier, Ksanthi Lomaka (shekulli XVIII) bën fjalë për një pantonimë, që kishte ngjashmëri me pyrriken që e kërcenin «kasapët maqedonas» në hipodromin e Konstantinopolit, po që edhe kjo pantonimë quhej «valle shqiptare» dhe që ishte si ajo vallja që përshkruan shkrimtari dhe historiani bizantin Mihail Psellos (1018-1078) dhe që e kërcenin kryengritësit maqedonas në kohën e kryengritjes kundër imperatorit Konstantin Monomakut (në vitin 140-47). Përshkrimi i kësaj pantonime «valle shqiptare» është shikuar si identike me vallen e njohur të quajtur nga grekët «τσάμικος».¹³ Vallja e quajtur nga grekët «τσάμικος» si valle e tyre është një valle e cila, siç e tregon vetë emri i saj, si vëndburim ka Çamërinë, pra Ilirinë e Jugut, Mollosinë, Shqipërinë, ku edhe vazhdon të praktikohet edhe në përhapjen e saj qarkullon me emrin e vendburimit si brënda edhe jashtë Shqipërisë.

Përsa i takon atribuimit të pantonimës kasapëve maqedonas duket se ka të bëjë me ngatërresën, nga autorë të ndryshëm, si fakt i njohur i Shqipërisë me Maqedoninë, si vendosje territoriale. Edhe nga grekët, edhe sepse quhet «Kasapiko» ajo quhet «alvaniko», nga turqit «arnaute».¹⁴ Kjo valle njihet gjërë në Shqipëri.

Siç shihet nga këto të dhëna në praktikën kulturale shqiptare vallja ka zënë një vend të rëndësishëm me një traditë të hershme prej të parëve të tyre, ilirëvet.

Në jug të Shqipërisë, dihet se vallet e kënduara, që janë më të vjetrat, kërcehen me ndihmën e melodive muzikore polifonike dhe ashtu si polifonia shqiptare, e cila mbahet si melodia më e organizuar, më kompakte dhe më e kulturuar, edhe vallet e karakterit polifonik, janë, pa dyshim, të një shkalle të lartë. Kjo rritje cilësore është formuar gjatë shekujve. Prandaj vallja shqiptare ka ushtruar një ndikim serioz për popujt e tjerë, veçanërisht te grekët, siç e tregojnë vetë emrat «alvaniko» «arvanitiko» dhe «çamiko».

Vallja pyrrike si «saltatio armata» është e përhapur tek ne, në një trekëndësh të tillë:


nga trajtat e hershme (a), me strukturën e saj klasike rron dhe praktikohet në Shqipërinë Verilindore (b) me emrin «presa me tagan» dhe në mënyrë të pjesshme në Shqipërinë veriperëndimore (c), në jug të Shqipërisë në Labëri dhe Çamëri, treva me banorë pasardhës të Mollosëve, luhet si valle e kënduar, duke ruajtur karakterin «e shtruar dhe të rëndë» (Labëri) dhe karakterin «e shpejtë» me kërcime dhe lëvizje të shkathëta (Çamëri) herë si valle e kënduar, herë si valle e shoqëruar me orkestrinë popullore, kurdoherë në trajtën polifonike.




_______________
1) Forcelini: Lexicon totius iatinitatis: Pyrrhica.
2) Athenaeus: Dipnosofistai: libri XIII 623 d 27.
3) Homeri: Iliada - Kënga e XVIII — vargu 594.
4) Po aty - vargu 602.
5) Forcelini: Lexicon totius latinitatis - Pyrrhica.
6) Po aty.
7) Historia e Shqipërisë - vëll. I, Tiranë 1959. f. 88.
8) Aristoteles: Peri Zoon, libri III, 20, 5226 - libri 7, 5936 (Ilirët dhe Iliria - bot. i USHT - Tiranë 1965).
9) Ksenofon: Kyrou Anabasis - libri VI K. I, 5, 6, 7 dhe 13.
10) Laografika Symneikta - Tom. III, f. 198, Athinë 1931.
11) Voyage en Morée, Constantinople, en Albanie 1805, Tom. I, f. 277-78.
12) «Letters and Journales», V, I, f. 33.
13) G. N. Sathas: Docum inedites relatives á l'histoire de la Gréce au moyen age -Tom. IV.
14) P. A. de Gouys: Voyage en Turquie 1738, f. 21-23.