49572

Kryeministri Rexhep Mitrovica, vuante nga një sëmundje e mushkërive dhe dha dorëheqjen në qershor të 1944-ës. I sëmurë siç ishte, nuk mund të ofronte shumë. Skena politike u sundua nga konflikti mes Shqipërisë së vjetër (Mehdi Bej Frashëri) dhe Shqipërisë së re (Xhafer Deva). Xhafer Deva dha gjithashtu dorëheqjen në qershor 1944 për trajtim mjekësor në Gjermani dhe u angazhua në vazhdim me krahinën e Kosovës.

Kështu përjetova tre javë të një krize qeveritare shqiptare të cilën nuk do ta harroj kurrë. Prej këtij çasti e më pas nuk rekomanduam asnjë kandidat. Ditë pas dite, bëheshin kombinime të reja, informata, kundërinformata, ndikime, kundërndikime. Kusarët e famshëm të politikës nxorën kokë dhe prezantoheshin në shtëpinë e bukur përdhese ku kisha vendosur shtabin në Tiranë. Miq të nderuar erdhën në qytet dhe me truprojet e tyre qëndruan në hotelin e bukur Dajti, të ngritur nga italianët, në mënyrë që të ishin në afërsi kur ministri i ri i Financave të merrte në dorëzim postin. Pushkët dhe automatikët e mirëvajisur të rojeve të këtyre dinjitarëve i jepnin hotelit një pamje luftarake.

Përfundimisht, u shtira sikur i kisha humbur krejt shpresat për zgjidhje të shpejtë dhe u largova nga vendi me avion, pa i thënë askujt lamtumirë. Nuk e di nëse ky gjest pati ndikim mbi gjendjen, por pak pas ikjes time, më i pafavorizuari i të gjithëve e mori postin: Fiqri Dino, një djalë nga Dibra. Ai kishte lidhje të mira me Abaz Kupin, shtabi i të cilit ishte nën kontrollin britanik.

Në fillim të kandidaturës së tij, Fiqri Dino më kish thënë se do t’i merrte në dorë frerët e qeverisë vetëm nëse Gjermania pajiste dy divizione malore shqiptare (me tanke). Jam ende i bindur sot se kjo kërkesë vinte drejtpërdrejt nga Abaz Kupi, i cili e kishte menduar këtë me ndihmën e oficerëve britanikë të ndërlidhjes, në mënyrë që të merrte një arsenal të mjaftueshëm përpara tërheqjes gjermane që nuk do të vononte, dhe këto t’i përdorte për zbythjen e partizanëve.

Kjo avitje nga kreu i fundit i inteligjencës britanike në Shqipëri, thjesht më forcoi bindjen se ata duhet të negocionin me ne gjatë tërheqjes sonë nga Ballkani (Gjermania e kishte humbur tashmë luftën sido që të ishte) në mënyrë që trupat gjermane të mund të qëndronin në Shqipëri, të mbronin bazat e tyre pa lënë asnjë armë të binte në duart e popullsisë, derisa të evakuoheshin “në mënyrë të respektuar” si të burgosur lufte. Sugjerime të tilla ishin bërë nga shërbimi ynë i fshehtë dhe për divizionin tonë (Gjenerali Lanc) në Greqinë veriore. Nuk duhet harruar se hyrja perëndimore në Shqipëri ishte bllokuar nga Moska dhe britanikët duhet t’i kushtonin vëmendje puçit komunist, që pashmangshmërisht dhe ndodhi.

Në dijeni të krejt këtyre, kisha përshtypjen se gjërat e kishin tejkaluar tashmë fazën e tyre humoristike.



Takimet

Kam shkruar tashmë për Mehdi Bej Frashërin. Ai e la vendin bashkë me familjen dhe një numër dinjitarësh gjatë tërheqjes së ushtarëve gjermanë. Djali i tij Vehbiu u vendos në Vjenë si vjenez. Djali i tij i dytë ishte i dhënë pas Anglisë, e madje dukej si anglez. Kreu i familjes ishte një patriot i vërtetë shqiptar, as gjermanofil, as anglofil, as egërsisht kundër italianëve teksa kishin fuqinë në atdheun e tij. Ai mbante hijen e së kaluarës së tij si zyrtar i lartë i një perandorie të madhe fundin e së cilës kish përjetuar. Mandej kishte rutinën dhe dinjitetin e një burri që ka pasur gjithnjë mjaft përgjegjësi mbi shpatulla. Me bashkatdhetarët e tij, do të ishte miku ynë në Vjenë dhe në Kicbyel. Si gjithë shqiptarët e tjerë u largua dhe ai nga Tiroli me urimet e mia më të mira, pak përpara pushtimit amerikan, duke iu drejtuar Italisë dhe Zvicrës.

Rivali i Mehdi Beut në qeveri ishte ministri i Brendshëm, Xhafer Deva, i cili ishte armiku numër një i komunistëve. Ai i mbijetoi një atentati ku u vra ndihmësi i tij. Në fakt sipas kufijve të rinj, Xhafer Deva nga Mitrovica ishte tashmë "shtetas serb" siç ma tha dikur me hidhërim gjenerali Nediç. Pas rivendosjes së Shqipërisë së pavarur, Xhafer Deva së bashku me 1’000 bashkëatdhetarë lëvizi përmes Pejës, Prishtinës dhe Prizrenit për në Tiranë. Thirrja e tij për burrat e vet ishte “Terrorit me terror!” Ai donte t’i tregonte komunistëve dhëmbët dhe ashtu bëri sipas mënyrës vendase. Në Shkodër një numër komunistësh ishin strehuar në misionin katolik që u shkatërrua me atë rast. Xhafer Deva kishte për qëllim të qëndronte në vend pas tërheqjes së trupave gjermane dhe të zhvillonte luftë guerile. Në çastin e fundit gjermanët ia mohuan pajisjet e nevojshme teknike për këtë lloj lufte, kështu që në mungesë armatimi u largua në Kroaci dhe mbërriti në Vjenë në dhjetor të 1944-ës. Për herë të fundit u pamë në Kicbyel (Tirol).

Nuk e di se sa njerëz të rëndësishëm të Shqipërisë gjatë kohës tonë atje, ranë në duart e komunistëve. Por e di për tre prej tyre që u arrestuan, i pari i françeskanëve, at Anton Harapi, kryeministri i fundit, Ibrahim Bej Biçaku që pasoi Fiqri Dinon dhe profesor Çalari që ishte zv.folës i parlamentit. Çalari fliste rrjedhshëm gjermanisht dhe kish studiuar filozofi dhe letërsi gjermane. Nuk e di pse qëndroi në vend. Besoj se kjo i është dukur detyrë e tij morale.



[Fragment nga: Hermann Neubacher, Sonderauftrag Südost 1940-45: Bericht eines fliegenden Diplomaten (Göttingen 1956), f.105-121. Përkthyer nga gjermanishtja në anglisht nga Robert Elsie. Prej aty në shqip nga mesdimr.]