E njeh mirė historinė e vendin tonė dhe veēanėrisht atė tė monarkisė, pėr tė cilėn ka shkruar edhe njė libėr voluminoz, kohė mė parė me titull “Mbreti Zog dhe pėrpjekja pėr stabilitetin nė Shqipėri”.
Dje nė Tiranė, profesor Fischer, kumtoi tezėn e tij “Kontributet zogiste nė zhvillimin e ndėrgjegjes kombėtare tė shqiptarėve”. Ndėrkohė nė njė bisedė me median ai shprehet se, historia e monarkisė dhe ajo shqiptare duhet tė rishikohet. Pėr kėtė bazohet edhe nė arkivat e Beogradit, e cila sipas tij, ėshtė njė nga arkivat mė tė mėdha, qė ka mė shumė sesa Shqipėria, materiale tė panjohura pėr Mbretin Zog. Po ē’mendon ai pėr kėto 80 vite monarki nė Shqipėri, cilat janė sipas tij periudhat e arta, cilat ishin arsyet qė nė 1939 Shqipėria iu “la” Italisė, rishkrimi i historisė shqiptare dhe projektet e reja pėr tė.
Sot ndodheni nė 80-vjetorin e Monarkisė Shqiptare dhe lidhjet tuaja me Shqipėrinė dhe historinė e saj janė tė hershme. Ē’ju tėrheq nga ky vend dhe ē’ju bėn ta doni kaq fort?
Tė them tė drejtėn, nė pėrgjithėsi nė Amerikė ka kaq shumė njerėz qė merren me studime. Unė personalisht kam studiuar dhe jam tashmė studiues nė Universitetin e Kalifornisė. Sigurisht jam i interesuar pėr historinė, por dua tė njoh historinė e Shqipėrisė dhe kryesisht vitet e errėta tė saj, ato ’70. Nė pėrgjithėsi unė merrem me studimin e mbretėrive, por historia shqiptare mė tėrhoqi dhe e zgjodha kėtė histori pėr ta ndjekur mė tej dhe mė pas pėr tė shkruar njė libėr rreth tij, tė cilin e pėrfundova disa vite mė parė. Mendoj se kjo histori ėshtė interesante dhe ekzotike, madje totalisht e panjohur. Sigurisht unė e di si kanė qenė vitet ’70 nė Shtetet e Bashkuara, por kjo kėtu mu duk njė temė ideale pėr t’u ndjekur.
Ju si njė studiues qė e njihni mirė historinė e vendit tonė, sot pas 80 vitesh si e shihni Monarkinė Shqiptare dhe cilėn nga periudhat do tė veēonit?
Monarkia ka pasur gjėrat pozitive dhe negative tė saj. Megjithatė, ajo qė unė mendoj ėshtė se pozitivja ka mbizotėruar mė shumė kėtu. Do tė veēoja periudhėn qė nga 1920 deri nė fund tė viteve ’30, pasi pėr mua ishin vitet mė produktive, si nė fushėn ekonomike dhe atė sociale.
Nė kohėn e oborrit mbretėror, mbizotėronte dhe periudha mė e madhe e unitetit nė vend. Kur Zogu erdhi nė fuqi nė vitet ’20 ai gjeti kryesisht njė anarki dhe nuk kishte njė sistem ekzistues politik. Padyshim ai solli organizimin, solli krijimin e njė sistemi dhe i vuri gjėrat disi me kėmbė nė tokė, gjė pėr tė cilėn kishte mė shumė nevojė Shqipėria asokohe. Mendoj se demokracia as nuk mund tė ishte e diskutueshme apo e nevojshme nė vitet ’20. Por ajo qė duhej ishte krijimi i njė sensi uniteti nacional. Dhe kjo ka luajtur njė rol tė rėndėsishėm, madje shumė tė rėndėsishėm.
Megjithatė, nė 1939 Ahmet Zogu ia la Shqipėrinė Italisė...
Mendoj se ai nuk kishte shumė zgjidhje, duke qenė se u pushtua nga Italia. Por nga ana tjetėr mendoj, se pėr shqiptarėt duhet tė kishin ndėrtuar njė formė rezistence. Eshtė shumė e vėshtirė tė pėrcaktosh se nė ēfarė situate ndodhej ai. Gruaja e tij nė atė kohė sapo kishte lindur, ndėrsa ai ishte i shqetėsuar pėr familjen e tij. Megjithatė siē edhe thashė mė parė, Zogu duhet tė kishte ndėrtuar pak mė shumė rezistencė dhe se imazhi i tij nė Shqipėri do tė kishte mbetur mė pozitiv.
Ka mėse dy vjet qė debatohet pėr rishkrimin ose jo tė historisė sė Shqipėrisė, ju ē’qėndrim do tė mbanit pėr kėtė aspekt?
Absolutisht jam dakord. Historia e Shqipėrisė, nuk ėshtė vetėm historia e Shqipėrisė, por ėshtė pjesė e historisė sė tė gjithėve. Kur dikush shkruan njė libėr, njė kapitull pėrmban njė periudhė tė pėrcaktuar kohe. Por gjithashtu reflektojnė periudhėn e tyre dhe gjithkush vendos njė pjesė tė vetėn nė shkrimin e njė historie. Por unė nuk mendoj se dikush do tė ulet dhe do tė mund tė shkruajė njė histori perfekte apo biografinė perfekte tė Shqipėrisė. Padyshim ne si historianė shpresojmė qė tė japim njė kontribut dhe pėr mė tepėr, tė tjerėt ta shikojnė si tė vlefshėm kontributin tonė dhe tė krijojmė njė histori tė mirė, pėr tė ndėrtuar njė pamje tė qartė tė gjėrave. Por absolutisht mendoj se ēdo gjė duhet tė rishkruhet, ēdo gjė duhet tė riciklohet, kjo bėn pjesė nė procesin e punės sė ēdo historiani dhe tė ndėrtimit tė historisė, ėshtė njė koncept shumė i gjallė qė tregon vazhdimėsinė.
Po a ka fakte tė reja pėr tė rishkruar historinė e mbretėrisė shqiptare?
Gjithmonė ka fakte tė reja. Edhe tani qė janė lidhur mjaft marrėdhėniet me Perėndimin, nėse shkon nė arkivat e Londrės apo tė Uashingtonit dhe tė kėrkosh mbi shkrimet e historisė vite mė parė gjen material tė bollshėm, qė sjell fakte tė reja. Ka gjithmonė materiale pėr tė folur dhe pėr tė shkruar.
Po tė marr si shembull njė studiues qė ka folur pėr Shqipėrinė ėshtė Dan Perez, i cili ka kaluar gjashtė muajt e fundit dhe pjesėn mė tė madhe tė kohės nė Beograd, tanimė ka zbuluar dosje tė tėra materialesh qė kanė lidhje me Zogun. Madje, mė ka sugjeruar se koleksioni i tij atje ėshtė mė i madh sesa koleksioni i arkivit kėtu. Ndaj mendoj se deri tani njerėzit, qė janė marrė me Zogun nuk e kanė kėrkuar kėtė dhe prandaj them se, ka gjithnjė material tė ri dhe se historia ėshtė njė proces nė vazhdimėsi.
Arkivat nė Beograd mendoj se kanė njė pikė shumė e rėndėsishme, fillimi pėr tė gjithė individėt pėr tė cilėt rishkruhet historia.
Pėrsa i pėrket pjesės sė komunizmit, a ka ndikuar ajo nė dėmtimin ose jo tė historisė sonė?
Unė mendoj se jeta sociale, ėshtė ajo qė shėrben pėr tė treguar njė kėnd vėshtrimi. Ndėrkohė nga ana tjetėr historia i shėrben politikės dhe kjo ėshtė diēka nga e cila ne duhet tė largohemi sa mė shumė qė tė jetė e mundur.
Historia duhet tė distancohet dhe tė jetė e pavarur nga procesi politik, nė tė kundėrt, ajo nuk ėshtė objektive dhe nuk i shėrben as qėllimit tė vetė historisė dhe as interesave tė vendit. Ndaj patjetėr politika duhet tė pastrohet sa mė shumė tė jetė e mundur nga historia dhe shkrimi i saj.
Kjo ishte njė nga arsyet qė ju bėri tė shkruani edhe librin...
Siē e pėrmenda unė jam njė profesor historie, Universiteti i Kalifornisė propozoi njė temė dhe unė nisa kėrkimet. Ka qenė njė temė mjaft interesante dhe unė jam i kėnaqur qė jam marrė gjatė kėsaj kohe me historinė shqiptare.
A keni ndonjė projekt tė ri tashmė?
Po kam njė projekt qė po vazhdoj dhe jam nė procesin e shkrimit tė disa gjėrave. Kam marrė materiale tė ndryshme tė historisė sė pėrgjithshme tė Ballkanit. Por disa janė nga Shqipėria, disa nga vendet e ish-Jugosllavisė dhe unė po i mbledh tė gjitha bashkė pėr tė gjetur njė kuptim tė pėrgjithshėm nėpėr njė vijė tė mesme, gjė qė shpresoj qė historianėt ta bėjnė edhe kėtu.
http://www.panorama.com.al/index.php?id=18563 |