1943: Raportet shqiptaro-gjermane, 1943 - 1944

"Në lidhje me ngjarjet në Itali, për ne është me rëndësi të veçantë që të kemi një pasqyrë të situatës së tashme politike në Shqipëri. Do të ishte e mundshme, që në Itali të ndodhnin ndryshime të mëtejshme të cilat do të kishin për pasojë largimin definitiv të italianëve nga Shqipëria. Për këtë rast, gjithashtu është e mundur që në lidhje me zbarkimin eventual të anglezëve dhe amerikanëve në Italinë e jugut, të detyrohemi pa marrë parasysh masat ushtarake, sa më shpejt të marrim vendimin politik lidhur me qëndrimin tonë të ardhshëm rreth Shqipërisë. Gjatë marrjes së këtij vendimi, për ne duhet të jetë e qartë ideja se në rast se mbrojmë ushtarakisht bregdetin shqiptar, e veçanërisht përballë rrugës së Kanalit të Otrantos, do ta qetësojmë politikisht Shqipërinë.

Kështu që sipas mundësive tona do të ua lehtësojmë trupave tona kryerjen e kësaj detyre mbrojtëse dhe nuk duhet përdorur fare apo duhen përdorur vetëm trupa të vogla gjermane, të cilat do të kenë si detyrë kryesore ruajtjen e qetësisë dhe rendin në Shqipëri dhe rrugët nga do të kalojnë furnizimet për trupat tona që do të luftojnë në bregdet, të jenë plotësisht të sigurta. Unë kam parasysh idenë që ne në këtë situatë sa më shpejtë ta njohim Shqipërinë si shtet të pavarur, me ç` rast, natyrisht duhet pasur parasysh supozimin që ne të gjejmë njerëz të përshtatshëm që të ndikojnë, që të krijohet një qeveri e cila do të ishte e aftë për negociata dhe do të kishte qëndrim pozitiv ndaj nesh. Unë personalisht nuk e kam të qartë se ç` gjendje mbretëron tani atje dhe se kush do të mund ta merrte në dorë timonin për drejtimin e një qeverie, pas kapitullimit të italianëve. Raporti i juaj i datës 31 korrik 1943. në telegramin nga Roma, Nr. 3736. të datës 2 gusht, flet për atë se është formuar "Organizata për Çlirimin Nacional të Shqipërisë" ( Këshillit i Përgjithshëm Antifashist i Enver Hoxhës) dhe se ajo ka shpallur një proklamatë nga e cila mund të kuptohet se ajo organizatë i është bashkëngjitur aleancës anglo-sovjeto-amerikane. Ju pohoni se në Komitet janë udhëheqësit e bandave Abaz Kupi e Myslym Peza si dhe disa komunistë. Po kështu pohoni se është bërë e ditur se për prezencën e disa oficerëve anglezë në periferi të Tiranës. Në anën tjetër kam marrë një raport në bazë të të cilit, është në themelim e sipër një qeveri nacionale të cilës i prijnë Mark Gjon Markaj me Mithat Frashërin, Hasan Dostin, Abaz Kupin (Bazi i Canës) e Faik Qukun. Pohohet se gati i tërë rajoni i Shqipërisë së Jugut, është në duart e shqiptarëve duke filluar nga kufiri malazez e deri në Gjirin e Vlorës, duke përjashtuar qytetet e mëdha si Tirana, Vlora, Durrësi e Shkodra".

"Në këtë raport më pas thuhet se udhëheqësi i njohur bandit Muharrem Bajraktari, ka zhvilluar negociata me Drazha Mihajlloviçin, por se këto negociata kanë pësuar fiasko mu rreth problemit e çështjes së Kosovës. Thuhet se Bajraktari është kundërshtar i përbetuar i italianëve dhe se ka lidhje të ngushta me Komitetin Nacional të përmendur më lart. Ai gjoja i ka deklaruar një komisari se po ta përkrahin gjermanët, ai do të luftonte kundra anglezëve. Nëse kjo s’mund të ndodhë, atëherë ai nuk do të mund të ndërmerrte asnjë invazion kundra anglezëve.

Ky raport dhe raportet tuaja të tjera janë dhe bien në kundërshtim me njëri-tjetrin, prandaj ju lutem që nga Roma, menjëherë të më dërgoni një raport gjithëpërfshirës lidhur me situatën atje dhe që të deklaroheni rreth raportit të përmendur për krijimin e qeveris nacionale. Sipas raportit tuaj, vënia e kontaktit tonë me "Organizatën për Çlirim Nacional të Shqipërisë", në të cilën ndodhen dhe komunistët, do të ishte e pakuptimtë. Nga ky shkak mbetet dilema se me qëllim të formimit dhe të njohjes së një qeverie nacionale shqiptare, në momentin e caktuar a do të ishte e mundur të krijonim lidhje sa më shpejt që të jetë e mundur me qeverinë e nacionale të përmendur më lart apo dhe me personalitete të tjera.

Për ne, gjithashtu do të ishte me rëndësi që të dimë se a do të kishit mundur Ju, që në këtë situatë, të krijonit një kontakt me ndonjë personalitet të popullarizuar atje, personalitet ky që me përkrahjen tonë politike e ushtarake, do të mund ta merrte shtetin në duart e veta sa më parë që të jetë e mundur dhe që të vihej përballë të një qeverie të tillë nacionale.

Ju lutemi që pas dërgimit të raportit tuaj, të rrini në Romë deri sa të merrni instruksionet e mëtejme. Ju lutem që ky telegram, pasi të njihet me të konsulli Shlip, e gjithashtu edhe të konceptit të përgjigjies së konsullit të përgjithshëm, menjëherë të asgjësohen.

Ribbentrop".

"Shqipëria është e okupuar nga shtatë divizione italiane. Por ndryshe nga rajonet e tjera Ballkanike, që janë okupuar nga ushtria italiane, ato këtu në Shqipëri kënaqen duke siguruar vetëm vendbanimet e mëdha, ndërsa brendinë ua lënë në dorë kryengritëseve (partizanëve). Trafiku i komunikacionit në mes të vendeve të caktuara është i mundshëm vetëm përmes ngritjes së postblloqeve të siguruara mirë dhe kryengritësit pothuaj kontrollojnë të gjithë Shqipërinë Jugore.

Në Shqipëri kohë më parë është themeluar "Organizata për Çlirimin Nacional të Shqipërisë" (Fronti Nacional i udhëhequr nga Enver Hoxha) në të cilën si këshilltarë ndodhen oficerët anglezë. Në krye të saj ndodhet Këshilli i Përgjithshëm në të cilin përveç udhëheqësve të ndryshëm të bandave ( partizanëve) bëjnë pjesë dhe ndodhen edhe komunistët. Në një proklamatë të kësaj Organizate thuhet se ajo lufton karshi besimit në aleancën anglo-sovjeto-amerikane, për Shqipërinë e pavarur dhe Demokratike. Kësaj organizate të re, para pak kohësh iu bashkëngjit edhe partia e Ballit Kombëtar (Fronti Nacional) e cila deri më tash ishte kundër komunistëve.

Organizata për Çlirimin Nacional të Shqipërisë, sipas një raporti të konsullatës së Përgjithshme në Tiranë, që mban datën 8 gusht 1943, parasheh mbajtjen e një Kongresi të të gjitha grupeve kryengritësve në Shqipëri (është fjala për Konferencën e Mukjes) dhe formimin prej tyre të një kundërqeverie. Nuk ka informata lidhur me atë se sa do të mund të gjente mbështetje në popullin shqiptar formimi i kësaj organizate. Mirëpo është e sigurt se lëvizja është pasojë e pakënaqësisë së shqiptarëve me regjimin italian. Këtë fakt kanë mundur ta shfrytëzojnë anglezët dhe amerikanët, në pamundësi të kundërveprimit adekuat gjerman. Përveç organizatave të përmendura më lart, është formuar dhe Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare (i Enver Hoxhës), me qëllim që të udhëheqë në mënyrë unike luftën e banditëve (partizanëve). Ende nuk dihet asgjë rreth tendencave dhe forcës së trupave që qëndrojnë prapa këtij Shtabi Kryesor".

"Këtu, gjithashtu nuk kemi informacione rreth formimit të një qeverie nacionale shqiptare, në krye të së cilës do të duhej të ishte Mark Gjon Markaj. Udhëheqësi i bandave shqiptare (nacionalistëve) Muharrem Bajraktari, për të cilin thuhet se ka hyrë në negociata me Drazha Mihajlloviçin, është i njohur me qëndrimin e tij antiitalian. Në anën tjetër ai gjithmonë ka pasur marrëdhënie të mira me serbët, kështu që negociatat e tija me Mihajlloviçin, nuk duken të pamundshme. Meqë ardhja e forcave ajrore gjermane dhe lajmet për depërtimin e njësive të blinduara gjermane, patën efekt qetësues tek popullata shqiptare dhe meqenëse urrejtja e tyre në plan të parë është e drejtuar nga Italia, duket se ka mundësi që të formohet një qeveri shqiptare e cila do të ishte e gatshme të bashkëpunojë me ne, po qe se ne e njohim Shqipërinë si shtet të pavarur, në kufijtë e saj të sotëm. Propozimet lidhur me atë se cilat personalitete do të merren parasysh për të drejtuar qeverinë shqiptare, do të mund t`jua japë Konsullata e Përgjithshme në Tiranë. Po kështu një shënim i hollësishëm për situatën në Shqipëri, përfundimisht deri më datën 18 gusht, do të dërgohet sot përmes korrierit"

“Ju lus që Ministria e Punëve të Jashtme vazhdimisht të informohet rreth individëve shqiptarë, të cilët në kohën e rendit të ri, po marrin detyra të rëndësishme publike.

Dërgoni shërbimet biografike të Mehdi bej Frashërit, Fuat bej Dibrës dhe të fytyrave eminente të rendit të ri shqiptar, me qëllim që këto personalitete të popullarizohen këtu përmes shtypit.

Ju lutemi që ta informoni Berlinin që a është ende në fuqi kandidatura e Nuredin bej Vlorës, për Kryetar të Qeverisë dhe e anëtarëve të zgjedhur për qeveri".

"Rajhsfyeri SS, në pajtim me Ministrinë e Punëve të Jashtme të Rajhut, do të dërgojë një të deleguar të vetin në Legatën e të deleguarit special për Juglindjen në Tiranë dhe ky do të jetë komandanti i deritanishëm i Regjimentit të SS-it, ish shefi i Policisë në Vjenë, SS oberfyreri Fictum. Ai, përmes të deleguarit special për Juglindjen, do t` i jepet në dorëzim për qeverinë shqiptare si këshilltar për organizimin e policisë dhe të xhandarmërisë, pa marrjen e pushtetit komandues.

Ju lus që të kujdeseni lidhur me atë që vetë qeveria shqiptare të japë iniciativën apo që të përshëndesë vënien në dispozicion të këshilltarit gjerman".